حکایت شیخ صنعان

شیخ صَنعان، پیرِ عهدِ خویش بود
در کمال از هرچه گویم، بیش بود ۱

شیخ بود او در حرم، پنجاه سال
با مریدِ چارصد صاحبْ کمال ۲

هر مریدی کآنِ او بود ای عجب
می‌نیاسود از ریاضت، روز و شب ۳

هم عمل هم علم، با هم یار داشت
هم عَیان هم کشف، هم اَسرار داشت ۴

قُربِ پَنجَهْ حج، بجای آورده بود
عُمرِه عمری بود، تا می‌کرده بود ۵

خود صلاة و صوم بی‌حد داشت او
هیچ سُنَّت را، فرو نگذاشت او ۶

پیشوایانی که در پیش آمدند
پیش او، از خویش، بی‌خویش آمدند ۷

موی می‌بشکافت مَردِ معنوی
در کرامات و مقاماتِ قوی ۸

هرکه بیماری و سستی یافتی
از دَم او تندرستی یافتی ۹

خَلق را فی الجمله در شادیّ  و غم
مقتدایی بود، در عالَم، عَلَم ۱۰

گرچه خود را قُدوه‌ی اصحابْ دید
چند شب بر هم، چنان در خواب دید ۱۱

کز حرم در رومش افتادی مُقام
سجده می‌کردی بُتی را، بر دوام ۱۲

چون بدید این خواب، بیدارِ جهان
گفت دردا و دریغا این زمان ۱۳

یوسفِ توفیق، در چاه اوفتاد
عقبهٔ دشوار، در راه اوفتاد ۱۴

من ندانم تا ازین غم، جان برم
تَرکِ جان گفتم، اگر ایمان برم ۱۵

نیست یک تن بر همه روی زمین
کو ندارد عقبه‌ای در ره، چنین ۱۶

گر کند آن عقبه قطع این جایگاه
راهْ روشن گرددش، تا پیشگاه ۱۷

ور بماند در پسِ آن عقبه باز
در عقوبت، ره شود بر وی دراز ۱۸

آخر از ناگاه، پیرِ اوستاد
با مریدان گفت، کارم اوفتاد ۱۹

می‌بباید رفت سوی روم زود
تا شود تعبیر این، معلوم زود ۲۰

چار صد مرد مرید معتبر
پس‌روی کردند با او در سفر ۲۱

می‌شدند از کعبه تا اقصای روم
طوف می‌کردند سر تا پای روم ۲۲

از قضا دیدند عالی منظری
بر سر منظر نشسته دختری ۲۳

دختری ترسا و روحانی صفت
در ره روح اللهَش صد معرفت ۲۴

بر سپهر حسن در برج جمال
آفتابی بود اما بی‌زوال ۲۵

آفتاب از رشک عکس روی او
زردتر از عاشقان در کوی او ۲۶

هرکه دل در زلف آن دلدار بست
از خیال زلف او زنار بست ۲۷

هرکه جان بر لعل آن دلبر نهاد
پای در ره نانهاده سرنهاد ۲۸

چون صبا از زلف او مشکین شدی
روم از آن هندوصفت پر چین شدی ۲۹

هر دو چشمش فتنهٔ عشاق بود
هر دو ابرویش به خوبی طاق بود ۳۰

چون نظر بر روی عشاق او فکند
جان به دست غمزه با طاق او فکند ۳۱

ابرویش بر ماه طاقی بسته بود
مردمی بر طاق او بنشسته بود ۳۲

مردم چشمش چو کردی مردمی
صید کردی جان صد صد آدمی ۳۳

روی او در زیر زلف تابدار
بود آتش پاره‌ای بس آبدار ۳۴

لعل سیرابش جهانی تشنه داشت
نرگس مستش هزاران دشنه داشت ۳۵

گفت را چون بر دهانش ره نبود
از دهانش هر که گفت آگه نبود ۳۶

همچو چشم سوزنی شکل دهانش
بسته زناری چو زلفش بر میانش ۳۷

چاه سیمین در زنخدان داشت او
همچو عیسی در سخن جان داشت او ۳۸

صد هزاران دل چو یوسف غرق خون
اوفتاده در چه او سرنگون ۳۹

گوهری خورشیدفش در موی داشت
برقعی شَعر سیه بر روی داشت ۴۰

دختر ترسا چو برقع برگرفت
بند بند شیخ آتش درگرفت ۴۱

چون نمود از زیر برقع روی خویش
بست صد زنارش از یک موی خویش ۴۲

گرچه شیخ آنجا نظر در پیش کرد
عشق آن بت‌روی، کار خویش کرد ۴۳

شد به کل از دست و در پای اوفتاد
جای آنش بود و برجای اوفتاد ۴۴

هرچه بودش، سر به سر نابود شد
ز آتش سودا دلش چون دود شد ۴۵

عشق دختر کرد غارت جان او
ریخت کفر از زلف بر ایمان او ۴۶

شیخ ایمان داد و ترسایی خرید
عافیت بفروخت رسوایی خرید ۴۷

عشق بر جان و دل او چیر گشت
تا ز دل نومید وز جان سیر گشت ۴۸

گفت چون دین رفت چه جای دلست
عشق ترسازاده کاری مشکل است ۴۹

چون مریدانش چنین دیدند زار
جمله دانستند کافتادست کار ۵۰

سر به سر در کار او حیران شدند
سرنگون گشتند و سرگردان شدند ۵۱

پند دادندش بسی، سودی نبود
بودنی چون بود، بِه‌بودی نبود ۵۲

هرکه پندش داد فرمان می‌نبرد
زآن که دردش هیچ درمان می‌نبرد ۵۳

عاشق آشفته فرمان کی برد
درد درمان‌سوز درمان کی برد ۵۴

بود تا شب همچنان روز دراز
چشم بر منظر، دهانش مانده باز ۵۵

چون شب تاریک در شعر سیاه
شد نهان چون کفر در زیر گناه ۵۶

هر چراغی کآن شب‌اختر درگرفت
از دل آن پیر غم‌خور درگرفت ۵۷

عشق او آن شب یکی صد بیش شد
لاجرم یک‌بارگی بی‌خویش شد ۵۸

هم دل از خود هم ز عالم برگرفت
خاک بر سر کرد و ماتم درگرفت ۵۹

یک دمش نه خواب بود و نه قرار
می‌تپید از عشق و می‌نالید زار ۶۰

گفت یا رب امشبم را روز نیست؟
یا مگر شمع فلک را سوز نیست؟ ۶۱

در ریاضت بوده‌ام شب‌ها بسی
خود نشان ندهد چنین شب‌ها کسی ۶۲

همچو شمع از سوختن خوابم نماند
بر جگر جز خون دل آبم نماند ۶۳

همچو شمع از تفت و سوزم می‌کشند
شب همی‌سوزند و روزم می‌کشند ۶۴

جمله شب در خون دل چون مانده‌ام
پای تا سر غرقه در خون مانده‌ام ۶۵

هر دم از شب صد شبیخون بگذرد
می‌ندانم روز خود چون بگذرد ۶۶

هرکه را یک شب چنین روزی بود
روز و شب کارش جگرسوزی بود ۶۷

روز و شب بسیار در تب بوده‌ام
من به روز خویش امشب بوده‌ام ۶۸

کار من روزی که می‌پرداختند
از برای این شبم می‌ساختند ۶۹

یا رب امشب را نخواهد بود روز؟
شمع گردون را نخواهد بود سوز؟ ۷۰

یا رب این چندین علامت امشبست؟
یا مگر روز قیامت امشبست؟ ۷۱

یا از آهم شمع گردون مرده شد
یا ز شرم دلبرم در پرده شد ۷۲

شب دراز است و سیه چون موی او
ورنه صد ره مُردمی بی‌روی او ۷۳

می‌بسوزم امشب از سودای عشق
می‌ندارم طاقت غوغای عشق ۷۴

عمر کو؟ تا وصف غم خواری کنم
یا به کام خویشتن زاری کنم ۷۵

صبر کو؟ تا پای در دامن کشم
یا چو مردان رطل مردافکن کشم ۷۶

بخت کو؟ تا عزم بیداری کند
یا مرا در عشق او یاری کند ۷۷

عقل کو؟ تا علم در پیش آورم
یا به حیلت عقل با خویش آورم ۷۸

دست کو؟ تا خاک ره بر سر کنم
یا ز زیر خاک و خون سر برکنم ۷۹

پای کو؟ تا بازجویم کوی یار
چشم کو؟ تا بازبینم روی یار ۸۰

یار کو؟ تا دل دهد در یک غمم
دست کو؟ تا دست گیرد یک دمم ۸۱

زور کو؟ تا ناله و زاری کنم
هوش کو؟ تا ساز هشیاری کنم ۸۲

رفت عقل و رفت صبر و رفت یار
این چه عشق است؟ این چه درد است؟ این چه کار؟ ۸۳

جملهٔ یاران به دلداری او
جمع گشتند آن شب از زاری او ۸۴

همنشینی گفتش ای شیخ کبار
خیز این وسواس را غسلی برآر ۸۵

شیخ گفتش امشب از خون جگر
کرده‌ام صد بار غسل ای بی‌خبر ۸۶

آن دگر یک گفت تسبیحت کجاست؟
کی شود کار تو بی‌تسبیح راست؟ ۸۷

گفت تسبیحم بیفکندم ز دست
تا توانم بر میان زنار بست ۸۸

آن دگر یک گفت ای پیرکهن
گر خطایی رفت بر تو توبه کن ۸۹

گفت کردم توبه از ناموس و حال
تایبم از شیخی و حال و محال ۹۰

آن دگر یک گفت ای دانای راز
خیز خود را جمع کن اندر نماز ۹۱

گفت کو محراب روی آن نگار؟
تا نباشد جز نمازم هیچ‌کار ۹۲

آن دگر یک گفت تا کی زین سخُن؟
خیز در خلوت خدا را سجده کن ۹۳

گفت اگر بت‌روی من اینجاستی
سجده پیش روی او زیباستی ۹۴

آن دگر گفتش پشیمانیت نیست؟
یک نفس درد مسلمانیت نیست؟ ۹۵

گفت کس نبود پشیمان بیش ازین
تا چرا عاشق نبودم پیش ازین ۹۶

آن دگر گفتش که دیوت راه زد
تیر خذلان بر دلت ناگاه زد ۹۷

گفت دیوی کو ره ما می‌زند،
گو بزن چون چست و زیبا می‌زند ۹۸

آن دگر گفتش که هرک آگاه شد
گوید این پیر این چنین گمراه شد ۹۹

گفت من بس فارغم از نام و ننگ
شیشهٔ سالوس بشکستم به سنگ ۱۰۰

آن دگر گفتش که یاران قدیم
از تو رنجورند و مانده دل دو نیم ۱۰۱

گفت چون ترسابچه خوش دل بود
دل ز رنج این و آن غافل بود ۱۰۲

آن دگر گفتش که با یاران بساز
تا شویم امشب به سوی کعبه باز ۱۰۳

گفت اگر کعبه نباشد دیر هست
هوشیار کعبه‌ام در دیر مست ۱۰۴

آن دگر گفت این زمان کن عزم راه
در حرم بنشین و عذر خویش خواه ۱۰۵

گفت سر بر آستان آن نگار
عذر خواهم خواست، دست از من بدار ۱۰۶

آن دگر گفتش که دوزخ در ره است
مرد دوزخ نیست هر کو آگه است ۱۰۷

گفت اگر دوزخ شود همراه من
هفت دوزخ سوزد از یک آه من ۱۰۸

آن دگر گفتش بر امید بهشت
باز گرد و توبه کن زین کار زشت ۱۰۹

گفت چون یار بهشتی‌روی هست
گر بهشتی بایدم این کوی هست ۱۱۰

آن دگر گفتش که از حق شرم دار
حق تعالی را به حق آزرم دار ۱۱۱

گفت این آتش چو حق در من فکند
من به خود نتوانم از گردن فکند ۱۱۲

آن دگر گفتش برو ساکن بباش
باز ایمان آور و مؤمن بباش ۱۱۳

گفت جز کفر از من حیران مخواه
هرکه کافر شد ازو ایمان مخواه ۱۱۴

چون سخن در وی نیامد کارگر
تن زدند آخر بدان تیمار در ۱۱۵

موج‌زن شد پردهٔ دلشان ز خون
تا چه آید خود ازین پرده برون ۱۱۶

تُرک روز، آخر چو با زرین سپر
هندوی شب را به تیغ افکند سر، ۱۱۷

روز دیگر کاین جهان پر غرور
شد چو بحر از چشمهٔ خور غرق نور، ۱۱۸

شیخ خلوت‌ساز کوی یار شد
با سگان کوی او در کار شد ۱۱۹

معتکف بنشست بر خاک رهش
همچو مویی شد ز روی چون مهش ۱۲۰

قرب ماهی، روز و شب در کوی او
صبر کرد از آفتاب روی او ۱۲۱

عاقبت بیمار شد بی‌دلستان
هیچ برنگرفت سر زآن آستان ۱۲۲

بود خاک کوی آن بت بسترش
بود بالین آستان آن درش ۱۲۳

چون نبود از کوی او بگذشتنش
دختر آگه شد ز عاشق گشتنش ۱۲۴

خویشتن را اعجمی کرد آن نگار
گفت ای شیخ از چه گشتی بی‌قرار ۱۲۵

کی کنند، ای از شراب شرک مست
زاهدان در کوی ترسایان نشست؟ ۱۲۶

گر به زلفم شیخ اقرار آورد
هر دمش دیوانگی بار آورد ۱۲۷

شیخ گفتش چون زبونم دیده‌ای
لاجرم دزدیده دل دزدیده‌ای ۱۲۸

یا دلم ده باز یا با من بساز
در نیاز من نگر، چندین مناز ۱۲۹

از سر ناز و تکبر درگذر
عاشق و پیر و غریبم درنگر ۱۳۰

عشق من چون سرسری نیست ای نگار
یا سرم از تن ببُر یا سر درآر ۱۳۱

جان فشانم بر تو گر فرمان دهی
گر تو خواهی بازم از لب جان دهی ۱۳۲

ای لب و زلفت زیان و سود من
روی و کویت مقصد و مقصود من ۱۳۳

گه ز تاب زلف در تابم مکن
گه ز چشم مست در خوابم مکن ۱۳۴

دل چو آتش، دیده چون ابر، از توام
بی‌کس و بی‌یار و بی‌صبر، از توام ۱۳۵

بی تو بر جانم جهان بفروختم
کیسه بین کز عشق تو بردوختم ۱۳۶

همچو باران اشک می‌بارم ز چشم
زآن که بی تو چشم این دارم ز چشم ۱۳۷

دل ز دست دیده در ماتم بماند
دیده رویت دید، دل در غم بماند ۱۳۸

آنچه من از دیده دیدم کس ندید
وآنچه من از دل کشیدم کس ندید ۱۳۹

از دلم جز خون دل حاصل نماند
خون دل تا کی خورم چون دل نماند ۱۴۰

بیش ازین بر جان این مسکین مزن
در فتوح او لگد چندین مزن ۱۴۱

روزگار من بشد در انتظار
گر بود وصلی، بیاید روزگار ۱۴۲

هر شبی بر جان کمین‌سازی کنم
بر سر کوی تو جان‌بازی کنم ۱۴۳

روی بر خاک درت، جان می‌دهم
جان به نرخ خاک، ارزان می‌دهم ۱۴۴

چند نالم بر درت؟ در باز کن
یک دمم با خویشتن دمساز کن ۱۴۵

آفتابی، از تو دوری چون کنم؟
سایه‌ام، بی تو صبوری چون کنم؟ ۱۴۶

گرچه همچون سایه‌ام از اضطراب
درجهم در روزنت چون آفتاب ۱۴۷

هفت گردون را درآرم زیر پر
گر فرو آری بدین سرگشته، سر ۱۴۸

می‌روم با خاک جان سوخته
ز آتش جانم جهانی سوخته ۱۴۹

پای از عشق تو در گل مانده
دست از شوق تو بر دل مانده ۱۵۰

می‌برآید ز آرزویت جان ز من
چند باشی بیش از این پنهان ز من؟ ۱۵۱

دخترش گفت ای خرف از روزگار
ساز کافور و کفن کن، شرم‌دار ۱۵۲

چون دمت سرد است دمسازی مکن
پیر گشتی، قصد دل بازی مکن ۱۵۳

این زمان عزم کفن کردن تو را
بهترم آید که عزم من تو را ۱۵۴

کی توانی پادشاهی یافتن؟
چون به سیری نان نخواهی یافتن ۱۵۵

شیخ گفتش گر بگویی صد هزار
من ندارم جز غم عشق تو کار ۱۵۶

عاشقی را چه جوان چه پیرمرد
عشق بر هر دل که زد تأثیر کرد ۱۵۷

گفت دختر گر تو هستی مرد کار
چار کارت کرد باید اختیار ۱۵۸

سجده کن پیش بت و قرآن بسوز
خمر نوش و دیده از ایمان بدوز ۱۵۹

شیخ گفتا خمر کردم اختیار
با سهٔ دیگر ندارم هیچ‌کار ۱۶۰

بر جمالت خمر دانم خورد من
و آن سهٔ دیگر ندانم کرد من ۱۶۱

گفت دختر گر درین کاری تو چست
دست باید پاکت از اسلام شست ۱۶۲

هرکه او همرنگ یار خویش نیست
عشق او جز رنگ و بویی بیش نیست ۱۶۳

شیخ گفتش هرچه گویی آن کنم
وآنچه فرمایی به جان فرمان کنم ۱۶۴

حلقه در گوش توام ای سیم تن
حلقه‌ای از زلف در حلقم فکن ۱۶۵

گفت برخیز و بیا و خمر نوش
چون بنوشی خمر، آیی در خروش ۱۶۶

شیخ را بردند تا دیر مغان
آمدند آنجا مریدان در فغان ۱۶۷

شیخ الحق مجلسی بس تازه‌ دید
میزبان را حسن بی‌اندازه دید ۱۶۸

آتش عشق آب کار او ببرد
زلف ترسا روزگار او ببرد ۱۶۹

ذره‌ای عقلش نماند و هوش هم
درکشید آن جایگه خاموش دم ۱۷۰

جام می بستد ز دست یار خویش
نوش کرد و دل برید از کار خویش ۱۷۱

چون به یک جا شد شراب و عشق یار
عشق آن ماهش یکی شد صد هزار ۱۷۲

چون حریفی آب‌دندان دید شیخ
لعل او در حقه خندان دید شیخ، ۱۷۳

آتشی از شوق در جانش فتاد
سیل خونین سوی مژگانش فتاد ۱۷۴

باده‌ای دیگر گرفت و نوش کرد
حلقه‌ای از زلف او در گوش کرد ۱۷۵

قرب صد تصنیف در دین یاد داشت
حفظ قرآن را بسی استاد داشت ۱۷۶

چون می از ساغر به ناف او رسید
دعوی او رفت و لاف او رسید ۱۷۷

هرچه یادش بود، از یادش برفت
باده آمد عقل چون بادش برفت ۱۷۸

خمر، هر معنی که بودش از نخست
پاک از لوح ضمیر او بشست ۱۷۹

عشق آن دلبر بماندش صعبناک
هرچه دیگر بود کلی رفت پاک ۱۸۰

شیخ چون شد مست، عشقش زور کرد
همچو دریا جان او پرشور کرد ۱۸۱

آن صنم را دید می در دست و مست
شیخ شد یکبارگی آنجا ز دست ۱۸۲

دل بداد از دست، از می خوردنش
خواست تا دستی کند در گردنش ۱۸۳

دخترش گفت ای تو مرد کار نه
مدعی در عشق، معنی دار نه ۱۸۴

گر قدم در عشق محکم دارییی
مذهب این زلف پر خم دارییی، ۱۸۵

همچو زلفم نِه قدم در کافری
زآن که نبود عشق، کار سرسری ۱۸۶

عافیت با عشق نبود سازگار
عاشقی را کفر سازد، یاد دار ۱۸۷

اقتدا گر تو به کفر من کنی
با من این دم دست در گردن کنی ۱۸۸

ور نخواهی کرد اینجا اقتدا
خیز رو، اینک عصا اینک ردا ۱۸۹

شیخ عاشق گشته، کار افتاده بود
دل ز غفلت بر قضا بنهاده بود ۱۹۰

آن زمان کاندر سرش مستی نبود
یک نفس او را سر هستی نبود ۱۹۱

این زمان چون شیخ عاشق گشت مست
اوفتاد از پای و کلی شد ز دست ۱۹۲

برنیامد با خود و رسوا شد او
می‌نترسید از کسی، ترسا شد او ۱۹۳

بود می بس کهنه، در وی کار کرد
شیخ را سرگشته چون پرگار کرد ۱۹۴

پیر را می کهنه و عشق جوان
دلبرش حاضر، صبوری کی توان؟ ۱۹۵

شد خراب آن پیر و شد از دست و مست
مست و عاشق چون بود؟ رفته ز دست ۱۹۶

گفت بی‌طاقت شدم ای ماه‌روی
از من بی‌دل چه می‌خواهی بگوی ۱۹۷

گر به هشیاری نگشتم بت‌پرست
پیش بت مصحف بسوزم مست مست ۱۹۸

دخترش گفت این زمان مرد منی
خواب خوش بادت که در خورد منی ۱۹۹

پیش ازین در عشق بودی خام خام
خوش بزی چون پخته گشتی والسلام ۲۰۰

چون خبر نزدیک ترسایان رسید
کآن چنان شیخی ره ایشان گزید، ۲۰۱

شیخ را بردند سوی دیر مست
بعد از آن گفتند تا زنار بست ۲۰۲

شیخ چون در حلقهٔ زنار شد
خرقه آتش در زد و در کار شد ۲۰۳

دل ز دین خویشتن آزاد کرد
نه ز کعبه نه ز شیخی یاد کرد ۲۰۴

بعد چندین سال ایمان درست
این چنین نوباوه رویش باز شست ۲۰۵

گفت خذلان قصد این درویش کرد
عشق ترسازاده کار خویش کرد ۲۰۶

هرچه گوید بعد از این، فرمان کنم
زین بتر چه بود که کردم؟ آن کنم ۲۰۷

روز هشیاری نبودم بت پرست
بت پرستیدم چو گشتم مست مست ۲۰۸

بس کسا کز خمر ترک دین کند
بی شکی، ام‌الخبایث این کند ۲۰۹

شیخ گفت ای دختر دلبر چه ماند؟
هرچه گفتی کرده شد، دیگر چه ماند؟ ۲۱۰

خمر خوردم، بت پرستیدم ز عشق
کس مبیناد آنچه من دیدم ز عشق ۲۱۱

کس چو من، از عاشقی شیدا شود؟
و آن چنان شیخی، چنین رسوا شود؟ ۲۱۲

قرب پنجه سال راهم بود باز
موج می‌زد در دلم دریای راز ۲۱۳

ذره‌ای عشق از کمین درجست چست
برد ما را بر سر لوح نخست ۲۱۴

عشق از این بسیار کردست و کند
خرقه با زنار کردست و کند ۲۱۵

تختهٔ کعبه است ابجدخوان عشق
سرشناس غیب، سرگردان عشق ۲۱۶

این همه خود رفت برگوی اندکی
تا تو کی خواهی شدن با من یکی؟ ۲۱۷

چون بنای وصل تو بر اصل بود
هرچه کردم بر امید وصل بود ۲۱۸

وصل خواهم و آشنایی یافتن
چند سوزم در جدایی یافتن؟ ۲۱۹

باز دختر گفت ای پیر اسیر
من گران کابینم و تو بس فقیر ۲۲۰

سیم و زر باید مرا ای بی‌خبر
کی شود بی‌سیم و زر کارت به سر؟ ۲۲۱

چون نداری تو، سر خود گیر و رو
نفقه‌ای بستان ز من ای پیر و رو ۲۲۲

همچو خورشید سبک‌رو فرد باش
صبر کن مردانه‌وار و مرد باش ۲۲۳

شیخ گفت ای سروقدِ سیم‌بر
عهد نیکو می‌بری الحق به سر ۲۲۴

کس ندارم جز تو ای زیبا نگار
دست ازین شیوه سخن آخر بدار ۲۲۵

هر دم از نوع دگر اندازیَم
در سر اندازی و سر اندازیَم ۲۲۶

خون تو بی تو بخوردم هرچه بود
در سر و کار تو کردم هرچه بود ۲۲۷

در ره عشق تو هر چم بود شد
کفر و اسلام و زیان و سود شد ۲۲۸

چند داری بی‌قرارم ز انتظار
تو ندادی این چنین با من قرار ۲۲۹

جملهٔ یاران من برگشته‌اند
دشمن جان من سرگشته‌اند ۲۳۰

تو چنین، وایشان چنان، من چون کنم؟
نه مرا دل ماند و نه جان، چون کنم؟ ۲۳۱

دوست‌تر دارم من ای عیسی‌سرشت
با تو در دوزخ که بی تو در بهشت ۲۳۲

عاقبت چون شیخ آمد مرد او
دل بسوخت آن ماه را از درد او ۲۳۳

گفت کابین را کنون ای ناتمام
خوک‌وانی کن مرا سالی مدام ۲۳۴

تا چو سالی بگذرد، هر دو به هم
عمر بگذاریم در شادی و غم ۲۳۵

شیخ از فرمان جانان سرنتافت
کآن که سر تافت او ز جانان، سر نیافت ۲۳۶

رفت پیر کعبه و شیخ کبار
خوک‌وانی کرد سالی اختیار ۲۳۷

در نهاد هر کسی صد خوک هست
خوک باید کُشت یا زنار بست ۲۳۸

تو چنان ظن می‌بری ای هیچ کس
کاین خطر آن پیر را افتاد بس؟ ۲۳۹

در درون هر کسی هست این خطر
سر برون آرد چو آید در سفر ۲۴۰

تو ز خوک خویش اگر آگه نه‌ای
سخت معذوری که مرد ره نه‌ای ۲۴۱

گر قدم در ره نهی چون مرد کار
هم بت و هم خوک بینی صد هزار ۲۴۲

خوک کش، بت سوز، در سودای عشق
ورنه همچون شیخ شو رسوای عشق ۲۴۳

هم‌نشینانش چنان درماندند
کز فرو ماندن به جان درماندند ۲۴۴

چون بدیدند آن گرفتاری او
بازگردیدند از یاری او ۲۴۵

جمله از شومی او بگریختند
در غم او خاک بر سر ریختند ۲۴۶

بود یاری در میان جمع، چست
پیش شیخ آمد که ای در کار سست ۲۴۷

می‌رویم امروز سوی کعبه باز
چیست فرمان؟ باز باید گفت راز ۲۴۸

یا همه همچون تو ترسایی کنیم
خویش را محراب رسوایی کنیم ۲۴۹

این چنین تنهات نپسندیم ما
همچو تو زنار بربندیم ما ۲۵۰

یا چو نتوانیم دیدت هم چنین
زود بگریزیم بی‌تو زین زمین ۲۵۱

معتکف در کعبه بنشینیم ما
دامن از هستیت در چینیم ما ۲۵۲

شیخ گفتا جان من پر درد بود
هر کجا خواهید باید رفت زود ۲۵۳

تا مرا جانست، دیرم جای بس
دختر ترسام جان افزای بس ۲۵۴

می‌ندانید، ارچه بس آزاده‌اید
زآن که اینجا کار ناافتاده‌اید ۲۵۵

گر شما را کار افتادی دمی
همدمی بودی مرا در هر غمی ۲۵۶

باز گردید ای رفیقان عزیز
می‌ندانم تا چه خواهد بود نیز ۲۵۷

گر ز ما پرسند، برگویید راست
کآن ز پا افتاده سرگردان کجاست ۲۵۸

چشم پر خون و دهن پر زهر ماند
در دهان اژدهای قهر ماند ۲۵۹

هیچ کافر در جهان ندهد رضا
آنچه کرد آن پیر اسلام از قضا ۲۶۰

روی ترسایی نمودندش ز دور
شد ز عقل و دین و شیخی ناصبور ۲۶۱

زلف او چون حلقه در حلقش فکند
در زفان جملهٔ خلقش فکند ۲۶۲

گر مرا در سرزنش گیرد کسی
گو درین ره این چنین افتد بسی ۲۶۳

در چنین ره کآن نه بُن دارد نه سر
کس مبادا ایمن از مکر و خطر ۲۶۴

این بگفت و روی از یاران بتافت
خوک‌وانی را سوی خوکان شتافت ۲۶۵

بس که یاران از غمش بگریستند
گه ز دردش مرده گه می‌زیستند ۲۶۶

عاقبت رفتند سوی کعبه باز
مانده جان در سوختن، تن در گداز ۲۶۷

شیخشان در روم تنها مانده
داده دین در راه ترسا مانده ۲۶۸

وآنگه ایشان از حیا حیران شده
هر یکی در گوشه‌ای پنهان شده ۲۶۹

شیخ را در کعبه یاری چست بود
در ارادت دست از کل شست بود ۲۷۰

بود بس بیننده و بس راهبر
زو نبودی شیخ را آگاه‌تر ۲۷۱

شیخ چون از کعبه شد سوی سفر
او نبود آنجایگه حاضر مگر ۲۷۲

چون مرید شیخ باز آمد به جای
بود از شیخش تهی خلوت‌سرای ۲۷۳

باز پرسید از مریدان حال شیخ
باز گفتندش همه احوال شیخ ۲۷۴

کز قضا او را چه بار آمد به بر
وز قدر او را چه کار آمد به سر ۲۷۵

موی ترسایی به یک مویش ببست
راه بر ایمان به صد سویش ببست ۲۷۶

عشق می‌بازد کنون با زلف و خال
خرقه گشتش مخرقه، حالش محال ۲۷۷

دست کلی بازداشت از طاعت او
خوک‌وانی می‌کند این ساعت او ۲۷۸

این زمان آن خواجهٔ بسیار درد
بر میان زنار دارد چار کرد ۲۷۹

شیخ ما گرچه بسی در دین بتاخت
از کهن گبریش می‌نتوان شناخت ۲۸۰

چون مرید آن قصه بشنود، از شگفت
روی چون زر کرد و زاری درگرفت ۲۸۱

با مریدان گفت ای‌تر دامنان
در وفاداری نه مرد و نه زنان ۲۸۲

یار کار افتاده باید صد هزار
یار ناید جز چنین روزی به کار ۲۸۳

گر شما بودید یار شیخ خویش
یاری او از چه نگرفتید پیش؟ ۲۸۴

شرمتان باد، آخر این یاری بود؟
حق گزاری و وفاداری بود؟ ۲۸۵

چون نهاد آن شیخ بر زنار دست
جمله را زنار می‌بایست بست ۲۸۶

از برش عمدا نمی‌بایست شد
جمله را ترسا همی‌بایست شد ۲۸۷

این نه یاری و موافق بودنست
کآنچه کردید از منافق بودنست ۲۸۸

هرکه یار خویش را یاور شود
یار باید بود اگر کافر شود ۲۸۹

وقت ناکامی توان دانست یار
خود بود در کامرانی صد هزار ۲۹۰

شیخ چون افتاد در کام نهنگ
جمله زو بگریختید از نام و ننگ ۲۹۱

عشق را بنیاد بر بدنامی است
هرک ازین سر سرکشد، از خامی است ۲۹۲

جمله گفتند آنچه گفتی بیش ازین
بارها گفتیم با او پیش ازین ۲۹۳

عزم آن کردیم تا با او به هم
هم نفس باشیم در شادی و غم ۲۹۴

زهد بفروشیم و رسوایی خریم
دین براندازیم و ترسایی خریم ۲۹۵

لیک روی آن دید شیخ کارساز
کز بر او یک به یک گردیم باز ۲۹۶

چون ندید از یاری ما شیخ سود
بازگردانید ما را شیخ زود ۲۹۷

ما همه بر حکم او گشتیم باز
قصه برگفتیم و ننهفتیم راز ۲۹۸

بعد از آن اصحاب را گفت آن مرید
گر شما را کار بودی بر مزید ۲۹۹

جز در حق نیستی جای شما
در حضورستی سرا پای شما ۳۰۰

در تظلم داشتن در پیش حق
هر یکی بردی از آن دیگر سبق ۳۰۱

تا چو حق دیدی شما را بی‌قرار
بازدادی شیخ را بی‌انتظار ۳۰۲

گر ز شیخ خویش کردید احتراز
از در حق از چه می‌گردید باز؟ ۳۰۳

چون شنیدند آن سخن، از عجز خویش
برنیاوردند یک تن سر ز پیش ۳۰۴

مرد گفت اکنون ازین خجلت چه سود؟
کار چون افتاد برخیزیم زود ۳۰۵

لازم درگاه حق باشیم ما
در تظلم خاک می‌پاشیم ما ۳۰۶

پیرهن پوشیم از کاغذ همه
در رسیم آخر به شیخ خود همه ۳۰۷

جمله سوی روم رفتند از عرب
معتکف گشتند پنهان روز و شب ۳۰۸

بر در حق هر یکی را صد هزار
گه شفاعت گاه زاری بود کار ۳۰۹

همچنان تا چل شبانروز تمام
سر نپیچیدند هیچ از یک مقام ۳۱۰

جمله را چل شب نه خور بود و نه خواب
هم چو شب چل روز نه نان و نه آب ۳۱۱

از تضرع کردن آن قوم پاک
در فلک افتاد جوشی صعبناک ۳۱۲

سبزپوشان در فراز و در فرود
جمله پوشیدند از آن ماتم کبود ۳۱۳

آخرالامر آن که بود از پیش صف
آمدش تیر دعا اندر هدف ۳۱۴

بعد چل شب آن مرید پاکباز
بود اندر خلوت از خود رفته باز ۳۱۵

صبحدم بادی درآمد مشکبار
شد جهان کشف بر دل آشکار ۳۱۶

مصطفی را دید می‌آمد چو ماه
در بر افکنده دو گیسوی سیاه ۳۱۷

سایهٔ حق آفتاب روی او
صد جهان جان وقف یک یک موی او ۳۱۸

می‌خرامید و تبسم می‌نمود
هرکه می‌دیدش در او گم می‌نمود ۳۱۹

آن مرید آن را چو دید از جای جست
کای نبی الله دستم گیر دست ۳۲۰

رهنمای خلقی، از بهر خدای
شیخ ما گمراه شد راهش نمای ۳۲۱

مصطفی گفت ای به همت بس بلند
رو که شیخت را برون کردم ز بند ۳۲۲

همت عالیت کار خویش کرد
دم نزد تا شیخ را در پیش کرد ۳۲۳

در میان شیخ و حق از دیرگاه
بود گردی و غباری بس سیاه ۳۲۴

آن غبار از راه او برداشتم
در میان ظلمتش نگذاشتم ۳۲۵

کردم از بحر شفاعت شبنمی
منتشر بر روزگار او همی ۳۲۶

آن غبار اکنون ز ره برخاستست
توبه بنشسته گنه برخاستست ۳۲۷

تو یقین می‌دان که صد عالم گناه
از تف یک توبه برخیزد ز راه ۳۲۸

بحر احسان چون درآید موج‌زن
محو گرداند گناه مرد و زن ۳۲۹

مرد از شادی آن مدهوش شد
نعره‌ای زد کآسمان پرجوش شد ۳۳۰

جملهٔ اصحاب را آگاه کرد
مژدگانی داد و عزم راه کرد ۳۳۱

رفت با اصحاب گریان و دوان
تا رسید آنجا که شیخ خوک‌وان ۳۳۲

شیخ را می‌دید چون آتش شده
در میان بی‌قراری خوش شده ۳۳۳

هم فکنده بود ناقوس مغان
هم گسسته بود زنار از میان ۳۳۴

هم کلاه گبرکی انداخته
هم ز ترسایی دلی پرداخته ۳۳۵

شیخ چون اصحاب را از دور دید
خویشتن را در میان بی‌نور دید ۳۳۶

هم ز خجلت جامه بر تن چاک کرد
هم به دست عجز بر سر خاک کرد ۳۳۷

گاه چون ابر اشک خونین می‌فشاند
گاه دست از جان شیرین می‌فشاند ۳۳۸

گه ز آهش پردهٔ گردون بسوخت
گه ز حسرت در تن او خون بسوخت ۳۳۹

حکمت اسرار قرآن و خبر
شسته بودند از ضمیرش سر به سر ۳۴۰

جمله با یاد آمدش یکبارگی
باز رست از جهل و از بیچارگی ۳۴۱

چون به حال خود فرو نِگریستی
در سجود افتادی و بگریستی ۳۴۲

همچو گل در خون چشم آغشته بود
وز خجالت در عرق گم گشته بود ۳۴۳

چون بدیدند آنچنان اصحابناش
مانده در اندوه و شادی مبتلاش ۳۴۴

پیش او رفتند سرگردان همه
وز پی شکرانه جان افشان همه ۳۴۵

شیخ را گفتند ای پی‌برده راز
میغ شد از پیش خورشید تو باز ۳۴۶

کفر برخاست از ره و ایمان نشست
بت پرست روم شد یزدان پرست ۳۴۷

موج زد ناگاه دریای قبول
شد شفاعت‌خواه کار تو، رسول ۳۴۸

این زمان شکرانه عالم عالمست
شکر کن حق را چه جای ماتمست ۳۴۹

منت ایزد را که در دریای قار
کرده راهی همچو خورشید آشکار ۳۵۰

آن که داند کرد روشن را سیاه
توبه داند داد با چندین گناه ۳۵۱

آتش توبه چو بر اَفروزد او
هرچه باید جمله بر هم سوزد او ۳۵۲

قصه کوته می‌کنم، آن جایگاه
بودشان القصه حالی عزم راه ۳۵۳

شیخ غسلی کرد و شد در خرقه باز
رفت با اصحاب خود سوی حجاز ۳۵۴

دید از آن پس دختر ترسا به خواب
کاوفتادی در کنارش آفتاب ۳۵۵

آفتاب آنگاه بگشادی زبان
کز پی شیخت روان شو این زمان ۳۵۶

مذهب او گیر و خاک او بباش
ای پلیدش کرده، پاک او بباش ۳۵۷

او چو آمد در ره تو بی‌مجاز
در حقیقت تو ره او گیر باز ۳۵۸

از رهش بردی، به راه او درآی
چون به راه آمد، تو همراهی نمای ۳۵۹

رهزنش بودی بسی، همره بباش
چند ازین بی‌آگهی؟ آگه بباش ۳۶۰

چون درآمد دختر ترسا ز خواب
نور می‌داد از دلش چون آفتاب ۳۶۱

در دلش دردی پدید آمد عجب
بی‌قرارش کرد آن درد از طلب ۳۶۲

آتشی در جان سرمستش فتاد
دست در دل زد، دل از دستش فتاد ۳۶۳

می‌ندانست او که جان بی‌قرار
در درون او چه تخم آورد بار ۳۶۴

کار افتاد و نبودش همدمی
دید خود را در عجایب عالمی ۳۶۵

عالمی کآنجا نشان راه نیست
گنگ باید شد، زفان را راه نیست ۳۶۶

در زمان آن جملگی ناز و طرب
همچو باران زو فروریخت ای عجب ۳۶۷

نعره زد، جامه‌دران بیرون دوید
خاک بر سر در میان خون دوید ۳۶۸

با دل پردرد و شخص ناتوان
از پی شیخ و مریدان شد دوان ۳۶۹

هم چو ابر غرقه در خوی می‌دوید
پای داد از دست، بر پی می‌دوید ۳۷۰

می‌ندانست او که در صحرا و دشت
از کدامین سوی می‌باید گذشت ۳۷۱

عاجز و سرگشته می‌نالید خوش
روی خود در خاک می‌مالید خوش ۳۷۲

زار می‌گفت ای خدای کارساز
عورتی‌ام مانده از هر کار باز ۳۷۳

مرد راه چون تویی را ره زدم
تو مزن بر من که بی آگه زدم ۳۷۴

بحر قهاریت را بنشان ز جوش
می‌ندانستم، خطا کردم، بپوش ۳۷۵

هرچه کردم، بر من مسکین مگیر
دین پذیرفتم، مرا تو دست گیر ۳۷۶

می‌بمیرم از کسم یاریم نیست
حصه از عزت به جز خواریم نیست ۳۷۷

شیخ را اعلام دادند از درون
کآمد آن دختر ز ترسایی برون ۳۷۸

آشنایی یافت با درگاه ما
کارش افتاد این زمان در راه ما ۳۷۹

باز گرد و پیش آن بت باز شو
با بت خود همدم و همساز شو ۳۸۰

شیخ حالی بازگشت از ره چو باد
باز شوری در مریدانش فتاد ۳۸۱

جمله گفتندش ز سر بازت چه بود؟
توبه و چندین تک و تازت چه بود؟ ۳۸۲

بار دیگر عشق‌بازی می‌کنی؟
توبه‌ای بس نانمازی می‌کنی؟ ۳۸۳

حال دختر شیخ با ایشان بگفت
هرکه آن بشنود ترک جان بگفت ۳۸۴

شیخ و اصحابش ز پس رفتند باز
تا شدند آنجا که بود آن دل‌نواز ۳۸۵

زرد می‌دیدند چون زر روی او
گم شده در گَردِ ره، گیسوی او ۳۸۶

برهنه‌پای و دریده‌جامه، پاک
بر مثال مرده‌ای بر روی خاک ۳۸۷

چون بدید آن ماه شیخ خویش را
غشی آورد آن بت دل‌ریش را ۳۸۸

چون ببرد آن ماه را در غش خواب
شیخ بر رویش فشاند از دیده آب ۳۸۹

چون نظر افکند بر شیخ آن نگار
اشک می‌بارید چون ابر بهار ۳۹۰

دیده بر عهد وفای او فکند
خویشتن در دست و پای او فکند ۳۹۱

گفت از تشویر تو جانم بسوخت
بیش ازین در پرده نتوانم بسوخت ۳۹۲

برفکن این پرده تا آگه شوم
عرضه کن اسلام تا با ره شوم ۳۹۳

شیخ بر وی عرضهٔ اسلام داد
غلغلی در جملهٔ یاران فتاد ۳۹۴

چون شد آن بت‌روی از اهل عیان
اشک باران، موج‌زن شد در میان ۳۹۵

آخر الامر آن صنم چون راه یافت
ذوق ایمان در دل آگاه یافت ۳۹۶

شد دلش از ذوق ایمان بی‌قرار
غم درآمد گِرد او بی غمگسار ۳۹۷

گفت شیخا طاقت من گشت طاق
من ندارم هیچ طاقت در فِراق ۳۹۸

می‌روم زین خاکدان پُر صُداع
الوداع ای شیخ عالم الوداع ۳۹۹

چون مرا کوتاه خواهد شد سخُن
عاجزم، عفوی کن و خصمی مکن ۴۰۰

این بگفت آن ماه و دست از جان فشاند
نیم جانی داشت بر جانان فشاند ۴۰۱

گشت پنهان آفتابش زیر میغ
جان شیرین زو جدا شد ای دریغ ۴۰۲

قطره‌ای بود او درین بحر مجاز
سوی دریای حقیقت رفت باز ۴۰۳

جمله چون بادی ز عالم می‌رویم
رفت او و ما همه هم می‌رویم ۴۰۴

زین چنین افتد بسی در راه عشق
این، کسی داند که هست آگاه عشق ۴۰۵

هرچه می‌گویند در ره، ممکن است
رحمت و نومید و مکر و ایمن است ۴۰۶

نفس، این اسرار نتواند شنود
بی نصیبه گوی نتواند ربود ۴۰۷

این یقین از جان و دل باید شنید
نه به نفس آب و گِل باید شنید ۴۰۸

جنگ دل با نفس هر دم سخت شد
نوحه‌ای در ده که ماتم سخت شد ۴۰۹