بخش ۸ - حکایت در فوائد خاموشی

صاحبدلی را دیدم در محفلی نشسته و عقد صحبت با کاملی در میان بسته هر قطره از زلال گفتارش بحری پر لالی و هر ذره از پرتو رخسارش مهری لایزالی چهره جمال برنور جلال آراسته و آئینه جلال بجلوه جمال پیراسته سخنش تشنگان را چشمه حیوان و کشتگان را حیات جاودان گاه بدیده گریان گهر هجران سفتی و گاه با لب خندان خبر وصال گفتی. ۱

گاه میرفتی بجاروب مقال
از ضمیر خستگان گرد ملال ۲

گاه اندر جام مخموران هجر
باده پیمودی ز مینای وصال ۳

هر دم از بحر فضیلت ریختی
گوهر دانش بدامان کمال ۴
گفتم هر صبح و شام رفته جمال با کمالش به بینم و گل از گلشن صحبت با مسرتش بچینم چند روزی بگذشت صیت فضلش منتشر گشت و قاضی بیخبران بر کمالش فجر آتش حسد در دل قاضی شعله کشیدن گرفت و باد غرور برسر و رویش و زیدن فرمود تاوی را در محکمه قضا آورده و ایرادی گرفته مقتول نمایند از آنجا که ضمیر روشندلان آئینه مصفاست و صورت افعال نیک و بد در آن پیدا چندانکه در معرکه سئوال عقد مکالمه بستند و باب مجادله گشودندگوی معانی از چوگان بیانش جز جواب لا ادری نر بودند زبان بحکم ضرورت از گفتار بست تا ازقضیه محکمه قاضی رست. ۵

کی خردمند نزد هر جاهل
گوید اسرار در حق و باطل ۶

داند آنکس که باخبر باشد
که زبان پاسبان سرباشد ۷

گر تو را هست عقلی و هوشی
بردهان بند قفل خاموشی ۸

لب گشاید چو بیخبر به ستیز
دم مزن آتشش مگردان تیز ۹

یا بدارالقضا بشو راضی
تا کند پوست از سرت قاضی ۱۰
معلوم شد که دانائی در ندانستن بود و رهائی در زبان بستن نگر در حاجت مدعی اگر چه حجتی است باطل اظهار مدعای حق گو در دهان سمی است قاتل سخن عاقل بجاهل در نگیرد و آئینه ناقابل عکس نپذیرد. ۱۱

خیز و ز گوش خرد پنبه غفلت درآر
کن ز لب کاملان در سخن گوشوار ۱۲

بیخ جهالت بکن تخم تعقل بکار
تا رسدت زین چمن نخل تمنا ببار ۱۳
زبان بستن بحقیقت بضرورت بحریست پر گوهر و سخن گفتن بمصلحت مهریست ذره پرور این هر دو جوهر یک کانند و گوهر یک عمان گاه آب انگیزد و گاه آتش گاه تسلی نماید و گاه مشوش. ۱۴

خموشی گرچه بحری پر لآلیست
بوقت مصلحت اندر سخن کوش ۱۵

سکوت و گفتن بیجا خرد را
کند تیره چراغ روشن هوش ۱۶

نه دائم در سخن باش و نه صامت
گهی خاموش باش و گاه بخروش ۱۷

نظر کن اقتضای وقت آنگه
هرآنچه مصلحت بینی درآن کوش ۱۸