این متن به رابطهی بین اعضای بدن و صفات انسانی مانند عقل، دل، خشم و آرزو میپردازد. عقل به عنوان دستوردهنده و دل به عنوان سلطان توصیف شدهاند. خشم و آرزو به ترتیب به عنوان شحنه (مامور) و عامل (کارگزار) معرفی شدهاند. اگر نفس سلطان عادل باشد، هماهنگی بین تن، عقل و جان ایجاد میشود. زبان به عنوان ترجمان دل عمل میکند و اگر عقل و دل اطاعت نشوند، نتیجهی آن خواری و ناکامی است. در نهایت، اگر عقل و دل پیروی شوند، فرد به تعالی میرسد.
متن دارای مفاهیم فلسفی و عرفانی است که درک آن نیاز به بلوغ فکری و تجربهی زندگی دارد. همچنین، استفاده از استعارهها و تشبیهات پیچیده ممکن است برای مخاطبان جوانتر دشوار باشد.
اندر مراتب عقل
عقل دستور و دل در او سلطان ۱
خشم شحنه است و آرزو عامل
این یکی ظالم آن دگر جاهل ۲
عامل ار هیچ شرط بگذارد
خرد او را به شحنه بسپارد ۳
شحنهگر هیچ گون سگالد بد
این موّکل برو بود ز خرد ۴
نفس سلطان اگر بود عادل
با تن و عقل و جان شود بیدل ۵
ترجمان دل است نطق و زبان
مر زبان تنست سود و زیان ۶
ترجمان چون ز روی دور زمان
پشت یابد ز قوّت سلطان ۷
گر بیابند ازینکه گفتم بهر
خوش بود پادشا و خرّم شهر ۸
ور همه طالبان کام شوند
مالک ملک ناتمام شوند ۹
گرنه در امر عقل و دل باشند
همه هم خوار و هم خجل باشند ۱۰
عقل و دل را اگر مطیع شوند
در حضیض فنا رفیع شوند ۱۱
برای ضبط گوهر با صدای خود، لطفا به حساب کاربری وارد شوید.
