جستجو در گوهرین

گفت کِی یار عزیزِ مِهْرکار
من ندارم بی‌رُخَت یک‌دَمْ قرار
روزْ نور و مَکْسَب و تابَم تویی
شبْ قَرار و سَلْوَت و خوابَم تویی
از مُروَّت باشد اَرْ شادَم کُنی
وَقت و بی‌وَقتْ از کَرَمْ یادَم کُنی
در شبانْروزی وظیفه‌یْ چاشْتگاه
راتِبه کردی وِصالْ ای نیکْ‌خواه
من بدین یک‌بار قانِع نیستم
در هوایَت طُرفه اِنْسانیستم
پانْصَد اِسْتِسْقاسْتَم اَنْدَر جِگَر
با هر اِسْتِسْقا قَرینْ جوعُ الْبَقَر
بی‌نیازی از غَمِ من ای امیر
دِهْ زکاتِ جاه و بِنْگَر در فَقیر
این فَقیرِ بی‌اَدَب نادَرْخوراست
لیکْ لُطْفِ عامِ تو زان بَرتَراست
می‌نَجویَد لُطْفِ عامِ تو سَنَد
آفتابی بر حَدَث‌ها می‌زَنَد
نورِ او را زان زیانی نابُدِه
وان حَدَث از خُشکی‌یی هیزُم شُده
تا حَدَث در گُلْخَنی شُد نورْ یافت
در دَر و دیوارِ حَمّامی بِتافت
بود آلایِش شُد آرایِش کُنون
چون بَرو بَرخوانْد خورشید آن فُسون
شَمْس هم مَعْده‌یْ زمین را گرم کرد
تا زمین باقی حَدَث‌ها را بِخَورد
جُزوِ خاکی گشت و رُست از وِیْ نَبات
هکَذا یَمْحُوالْاِلهُ السَّیِئات
با حَدَث که بَتَّرین است این کُند
کِشْ نَبات و نَرگس و نَسرین کُند
تا به نَسرینِ مَناسِک در وَفا
حَق چه بَخشَد در جَزا و در عَطا؟
چون خَبیثان را چُنین خَلْعَت دَهَد
طَیّبین را تا چه بَخشَد در رَصَد؟
آن دَهَد حَقْشان که لا عَیْنٌ رَاَت
که نگُنجَد در زبان و در لُغَت
ما کِه ییم این را بیا ای یارِ من
روزِ من روشن کُن از خُلْقِ حَسَن
مَنْگَر اَنْدَر زشتی و مَکْروهی‌اَم
که زِ پُر زَهْری چو مارِ کوهی‌اَم
ای کِه من زشت و خِصالَم جُمله زشت
چون شَوَم گُل چون مرا او خارْ کِشت؟
نوبهارِ حُسنِ گُلْ دِهْ خار را
زینَتِ طاووس دِهْ این مار را
در کَمالِ زشتی‌اَم من مُنْتَهی
لُطْفِ تو در فَضْل و در فَن مُنْتَهی
حاجَتِ این مُنْتَهی زان مُنْتَهی
تو بَر آر ای حَسرتِ سَروِ سَهی
چون بِمیرَم فَضْلِ تو خواهد گریست
از کَرَم گَرچه زِ حاجَت او بَری ست
بر سَرِ گورم بَسی خواهد ِنشَست
خواهد از چَشمِ لَطیفَش اَشکْ جَست
نوحه خواهد کرد بر مَحْرومی اَم
چَشمْ خواهد بَست از مَظْلومی اَم
اَنْدکی زان لُطْف‌ها اکنون بِکُن
حَلْقه‌یی در گوشِ من کُن زان سُخُن
آن کِه خواهی گفت تو با خاکِ من
بَرفَشان بر مَدْرِکِ غَمْناکِ من

پادشاهی مَست اَنْدَر بَزْمِ خَوش
می‌گُذشت آن یک فَقیهی بر دَرَش
کرد اِشارَت کِشْ دَرین مَجْلِس کشید
وان شرابِ لَعْلْ را با او چَشید
پَس کَشیدَندَش به شَهْ بی‌اِخْتیار
شِسْت در مَجْلِس تُرُش چون زَهْر و مار
عَرضه کَردَش مِیْ نَپَذْرُفت او به خشم
از شَهْ و ساقی بِگَردانید چَشم
که به عُمرِ خود نَخورْدَسْتَم شراب
خوش‌تَرآید از شَرابَم زَهْرِ ناب
هین به جایِ مِیْ به من زَهْری دَهید
تا من از خویش و شما زین وارَهید
مِیْ نَخورْده عَربَده آغاز کرد
گشته در مَجْلِس گِرانْ چون مرگ و دَرد
هَمچو اَهْلِ نَفْس و اَهْلِ آب و گِل
در جهان بِنْشَسته با اَصْحابِ دل
حَقْ ندارد خاصِگان را در کُمون
از مِیِ اَحْرارْ جُز در یَشْرَبون
عَرضه می‌دارند بر مَحْجوبْ جام
حِس نمی‌یابَد از آن غیرِ کَلام
رو هَمی گرداند از اِرْشادَشان
که نمی‌بینَد به دیده دادَشان
گَر زِ گوشَش تا به حَلْقَش رَهْ بُدی
سِرِّ نُصْحْ اَنْدَر دَرونْشان در شُدی
چون همه ناراست جانَش نیست نور
کِه افْکَنَد در نارِ سوزانْ جُز قُشور؟
مَغز بیرون مانْد و قِشْرِ گفت رَفت
کِی شود از قِشْرِ مَعْده گرم و زَفْت؟
نارِ دوزخْ جُز که قِشْر اَفْشار نیست
نار را با هیچ مَغزی کار نیست
وَر بُوَد بر مَغزْ ناری شُعْله‌زَن
بَهْرِ پُختن دان نه بَهْر سوختن
تا که باشد حَقْ حَکیم این قاعده
مُسْتَمِر دان در گُذشته و نامده
مَغزِ نَغْز و قِشْرها مَغْفور ازو
مَغز را پَس چون بِسوزَد؟ دور ازو
از عِنایَت گَر بِکوبَد بر سَرَش
اِشْتِها آید شرابِ اَحْمَرَش
وَر نکوبَد مانْد او بَسته‌دَهان
چون فَقیه از شُرب و بَزْمِ این شَهان
گفت شَهْ با ساقی‌اَش ای نیکْ‌پِی
چه خموشی؟ دِه به طَبْعَش آر هی
هست پنهان حاکِمی بر هر خِرَد
هرکِه را خواهد به فَنْ از سَر بَرَد
آفتابِ مشرق و تَنْویرِ او
چون اَسیرانْ بَسته در زَنْجیرِ او
چَرخ را چَرخ اَنْدَر آرَد در زَمَن
چون بِخوانَد در دِماغَش نیمْ فَن
عقلْ کو عقلِ دِگر را سُخْره کرد
مُهْره زو دارد وِیْ است اُستادِ نَردْ
چند سیلی بر سَرَش زَد گفت گیر
دَرکَشید از بیمَِ سیلی آن زَحیر
مَست گشت و شاد و خندانْ شُد چو باغ
در نَدیمیّ و مَضاحِک رَفت و لاغ
شیرگیر و خوش شُد اَنْگُشتَک بِزَد
سویِ مَبْرَز رَفت تا میزَک کُند
یک کَنیزک بود در مَبْرَز چو ماه
سخت زیبا و زِ قِرْناقانِ شاه
چون بِدید او را دَهانَش باز مانْد
عقل رفت و تَنْ سِتَم‌پَرداز مانْد
عُمرها بوده عَزَبْ مُشتاق و مَست
بر کَنیزَک در زمان دَرزَد دو دست
بَس طَپید آن دختر و نَعْره فَراشت
بَر نَیامَد با وِیْ و سودی نداشت
زن به دستِ مَرد در وَقتِ لِقا
چون خَمیر آمد به دستِ نانْبا
بِسْرِشَد گاهیش نَرم و گَهْ دُرُشت
زو بَر آرَد چاقْ چاقی زیرِ مُشت
گاه پَهْنَش واکَشَد بر تَخْته‌یی
دَرهَمَش آرَد گَهی یک لَخْته‌یی
گاه در وِیْ ریزد آب و گَهْ نَمَک
از تَنور و آتشَشَ سازد مِحَک
این چُنین پیچَنْد مَطْلوب و طَلوب
اَنْدَرین لَعْبَند مَغْلوب و غَلوب
این لَعِبْ تنها نه شو را با زن است
هر عَشیق و عاشقی را این فَن است
از قَدیم و حادِث و عَیْن و عَرَض
پیچَشی چون ویس و رامینْ مُفْتَرَض
لیک لَعْبِ هر یکی رَنگی دِگَر
پیچَشِ هر یک زِ فرهنگی دِگَر
شوی و زن را گفته شُد بَهْرِ مِثال
که مِکُن ای شوی زَن را بَد گُسیل
آن شبِ گِرْدَک نه یَنْگا دستِ او
خوش اَمانَت داد اَنْدَر دستِ تو؟
کانچه با او تو کُنی ای مُعْتَمَد
از بَد و نیکی خدا با تو کُنَد
حاصِل این‌جا این فَقیه از بی‌خودی
نه عَفیفی مانْدَش و نه زاهِدی
آن فَقیه اُفتاد بر آن حورْزاد
آتشِ او اَنْدَر آن پَنبه فُتاد
جان به جانْ پیوست و قالَب‌ها چَخید
چون دو مُرغِ سَربُریده می‌طَپید
چه سِقایه؟ چه مَلِک؟ چه اَرْسَلان؟
چه حَیا؟ چه دین؟ چه بیم و خَوْفِ جان؟
چَشمَشان افتاده اَنْدَر عَیْن و غَیْن
نه حَسَن پیداست این‌جا نه حُسَیْن
شُد دراز و کو طَریقِ بازگشت؟
اِنْتِظارِ شاه هم از حَد گُذشت
شاه آمد تا بِبینَد واقِعه
دید آن‌جا زَلْزَله‌یْ اَلْقارِعَه
آن فَقیه از بیمْ بَرجَست و بِرَفت
سویِ مَجْلِسْ جام را بِرْبود تَفْت
شَهْ چون دوزخْ پُر شَرار و پُر نَکال
تشنهٔ خونِ دو جُفتِ بَدفِعال
چون فَقیهَش دید رُخْ پُر خشم و قَهْر
تَلْخ و خونی گشته هَمچون جامِ زَهْر
بانگ زَد بر ساقی‌اَش کِی گرمْ‌دار
چه نِشَستی خیره دِه در طَبْعَش آر؟
خنده آمد شاه را گفت ای کیا
آمدم با طَبْع آن دختر تورا
پادشاهَم کارِ من عَدل است و داد
زان خورَم که یار را جودَم بِداد
آنچه آن را من نَنوشَم هَمچو نوش
کِی دَهَم در خورْدِ یار و خویش و توش؟
زان خورانَم من غُلامان را که من
می‌خورَم بر خوانِ خاصِ خویشتن
زان خورانَم بَندگان را از طَعام
که خورَم من خود زِ پُخته یا زِ خام
من چو پوشَم از خَز و اَطْلَس لِباس
زان بِپوشانَم حَشَم را نه پَلاس
شَرم دارم از نَبیِّ ذو فُنون
اَلْبِسوهُم گفت مِمّا تَلْبَسون
مُصْطَفی کرد این وَصیَّت با بَنون
اَطْعِمُوا الاَذْنابَ مِمّا تَاْکُلُون
دیگران را بَس به طَبْع آوَرْده‌یی
در صَبوری چُست و راغِب کرده‌یی
هم به طَبْع‌آوَرْ به مَردی خویش را
پیشوا کُن عقلِ صَبراَنْدیش را
چون قَلاووزیِّ صَبرَت پُر شود
جان به اوجِ عَرش و کُرسی بَر شود
مُصْطَفی بین که چو صَبرش شُد بُراق
بَرکَشانیدَش به بالایِ طِباق

اِمْرَءُ الْقَیْس از ممالک خُشکْ‌لَب
هم کَشیدَش عشق از خِطّه‌یْ عَرَب
تا بِیامَد خِشْت می‌زَد در تَبوک
با مَلِک گفتند شاهی از مُلوک
اِمْرَءُ الْقَیْس آمده‌ست این‌جا به کَد
در شِکارِ عشق و خِشْتی می‌زَنَد
آن مَلِک بَرخاست شبْ شُد پیشِ او
گفت او را ای مَلیکِ خوب‌رو
یوسُفِ وَقتی دو مُلْکَت شُد کَمال
مَر تورا رام از بِلاد و از جَمال
گشته مَردانْ بَندگان از تیغِ تو
وان زَنان مُلْکِ مَهِ بی‌میغِ تو
پیشِ ما باشی تو بَخْتِ ما بُوَد
جانِ ما از وَصْلِ تو صد جان شود
هم من و هم مُلْکِ من مَمْلوکِ تو
ای به هِمَّت مُلْک‌ها مَتْروکِ تو
فَلْسفه گُفتَش بَسیّ و او خَموش
ناگهان وا کَرد از سِر رویْ‌پوش
تا چه گُفتَش او به گوش از عشق و دَرد
هَمچو خود در حالْ سَرگَردانْش کرد
دستِ او بِگْرفت و با او یار شُد
او هم از تَخْت و کَمَر بیزار شُد
تا بِلادِ دور رَفتند این دو شَهْ
عشقْ یک کَرَّت نکرده‌ست این گُنَه
بر بُزرگانْ شَهْد و بر طِفْلانْست شیر
او به هر کَشتی بُوَد مَنُّ الاَخیر
غیرِ این دو بَسْ مُلوکِ بی‌شُمار
عشقَشان از مُلْکْ بِرْبود و تَبار
جانِ این سه شَهْ‌بَچه هم گِرْدِ چین
هَمچو مُرغانْ گشته هر سو دانه‌چین
زَهْره نی تا لَبْ گُشایَند از ضَمیر
زان که رازی با خَطَر بود و خَطیر
صد هزاران سَر به پولی آن زمان
عشقِ خشم آلوده زِهْ کرده کَمان
عشقْ خود بی‌خشم در وَقتِ خَوشی
خوی دارد دَمْ به دم خیره‌کُشی
این بُوَد آن لحظه کو خُشنود شُد
من چه گویم چون که خَشم‌آلود شُد؟
لیکْ مَرْجِ جانْ فِدایِ شیرِ او
کِشْ کُشَد این عشق و این شمشیرِ او
کُشتنی بِهْ از هزاران زندگی
سَلْطَنت‌ها مُردهٔ این بَندگی
با کِنایَتْ رازها با هَمدِگَر
پَست گُفتَندی به صد خَوْف و حَذَر
راز را غیرِ خدا مَحْرَم نَبود
آه را جُز آسمانْ هَمدَم نبود
اِصْطِلاحاتی میانِ هَمدِگَر
داشْتَندی بَهْرِ ایرادِ خَبَر
زین لِسانُ الطَّیْر عام آموختند
طُمْطُراق و سَروَری اَنْدوختند
صورتِ آوازِ مُرغ است آن کَلام
غافِل است از حالِ مُرغانْ مَردِ خام
کو سُلَیمانی که دانَد لَحْنِ طَیْر؟
دیوْ گرچه مُلْک گیرد هست غَیْر
دیوْ بر شِبْهِ سُلَیمان کرد ایست
عِلْمِ مَکْرَش هست و عُلِّمْناش نیست
چون سُلَیمان از خدا بَشّاش بود
مَنْطِقُ الطَّیْری زِ عُلِّمْناش بود
تو از آن مُرغِ هوایی فَهْم کُن
که نَدیدَسْتی طُیورِ مِنْ لَدُن
جایِ سیمُرغان بُوَد آن سویِ قاف
هر خیالی را نباشد دستْ‌باف
جُز خیالی را که دید آن اِتِّفاق
آن گَهَش بَعدَالْعِیان اُفْتَد فِراق
نه فِراقِ قَطْعْ بَهْرِ مَصْلَحَت
کآمِن است از هر فِراقْ آن مَنْقَبَت
بَهْرِ اِسْتِبْقایِ آن روحی جَسَد
آفتاب از بَرفْ یک‌دَمْ دَرکَشَد
بَهْرِ جان خویش جو زیشان صَلاح
هین مَدُزد از حَرفِ ایشانْ اِصْطِلاح
آن زُلَیخا از سِپَنْدان تا به عود
نامِ جُمله چیزْ یوسُف کرده بود
نامِ او در نام‌ها مَکْتوم کرد
مَحْرَمان را سِرِّ آن مَعْلوم کرد
چون بِگُفتی مومْ ز آتَش نَرم شُد
این بُدی کان یارْ با ما گرم شُد
وَرْ بِگُفتی مَهْ بَرآمَد بِنْگَرید
وَرْ بِگُفتی سَبز شُد آن شاخِ بید
وَرْ بِگُفتی بَرگ‌ها خوش می‌طَپَند
وَرْ بِگُفتی خوش هَمی‌سوزَد سِپَند
وَرْ بِگُفتی گُلْ به بُلبُل راز گفت
وَرْ بِگُفتی شَهْ سِرِ شَهْناز گفت
وَرْ بِگُفتی چه هُمایون است بَخْت
وَرْ بِگُفتی که بَر اَفْشانید رَخْت
وَرْ بِگُفتی که سَقا آوَرْد آب
وَرْ بِگُفتی که بَر آمَد آفتاب
وَرْ بِگُفتی دوش دیگی پُخْته‌اَند
یا حَوایِج از پَزِشْ یک لَخْته‌اَند
وَرْ بِگُفتی هست نان‌ها بی‌نَمَک
وَرْ بِگُفتی عکسْ می‌گردد فَلَک
وَرْ بِگُفتی که به دَرد آمد سَرَم
وَرْ بِگُفتی دَردِ سَر شُد خوش تَرَم
گَر سُتودی اِعْتِناقِ او بُدی
وَرْ نِکوهیدی فِراقِ او بُدی
صد هزاران نامْ گَر بَرهَم زَدی
قَصْدِ او و خواهِ او یوسُف بُدی
گُرسَنه بودی چو گفتی نامِ او
می‌شُدی او سیر و مَستِ جامِ او
تشنگیْش از نامِ او ساکِن شُدی
نامِ یوسُف شَربَتِ باطِن شُدی
وَرْ بُدی دَردیْش زان نامِ بُلند
دَردِ او در حالْ گشتی سودْمَند
وَقتِ سَرما بودی او را پوسْتین
این کُند در عشقْ نامِ دوستْ این
عامْ می‌خوانَند هر دَمْ نامِ پاک
این عَمَل نَکْنَد چو نَبْوَد عشقْناک
آنچه عیسی کرده بود از نامِ هو
می‌ُشُدی پیدا وِرا از نامِ او
چون که با حَقْ مُتَّصِل گردید جان
ذِکْرِ آن این است و ذِکْرِ اینْسْت آن
خالی از خود بود و پُر از عشقِ دوست
پَس زِ کوزه آن تَلابَد که دَروست
خنده بویِ زَعْفران وَصْل داد
گریه بوهایِ پیازِ آن بِعاد
هر یکی را هست در دلْ صد مُراد
این نباشد مَذهَبِ عشق و وَداد
یارْ آمد عشق را روزْ آفتاب
آفتابْ آن روی را هَمچون نِقاب
آن کِه نَشْناسَد نِقاب از رویِ یار
عابِدْ الشَّمْس است دست از وِیْ بِدار
روزْ او و روزیِ عاشق هم او
دلْ هَمو دِلْسوزیِ عاشق هم او
ماهیان را نَقْد شد از عینِ آب
نان و آب و جامه و دارو و خواب
هَمچو طِفْل است او زِ پِسْتان شیرگیر
او نَدانَد در دو عالَمْ غیرِ شیر
طِفْل دانَد هم نَدانَد شیر را
راه نَبْوَد این طَرَف تَدْبیر را
گیج کرد این گِردْنامه روح را
تا بِیابَد فاتِح و مَفْتوح را
گیج نَبْوَد در رَوِش بَلْک اَنْدَرو
حامِلَش دریا بُوَد نه سیل و جو
چون بِیابَد؟ او که یابَد گُم شود
هَمچو سَیْلی غَرقهٔ قُلْزُم شود
دانه گُم شُد آن گَهی او تین بُوَد
تا نَمُردی زَرْ ندادم این بُوَد

آن بُزرگین گفت ای اِخْوانِ من
زِ انْتِظار آمد به لَبْ این جانِ من
لا اُبالی گشته‌ام صَبرَم نمانْد
مَر مرا این صَبرْ در آتَش نِشانْد
طاقَتِ من زین صَبوری طاق شُد
واقِعه‌یْ من عِبْرَتِ عُشّاق شُد
من زِ جانْ سیر آمدم اَنْدَر فِراق
زنده بودن در فِراق آمد نِفاق
چند دَردِ فُرقَتَش بُکْشَد مرا؟
سَر بِبُر تا عشقْ سَر بَخشَد مرا
دینِ من از عشقْ زنده بودن است
زندگی زین جان و سَرْ نَنگِ من است
تیغْ هست از جانِ عاشقْ گَردْروب
زان که سَیْف اُفْتاد مَحّاء الذُّنوب
چون غُبارِ تَنْ بِشُد ماهَم بِتافت
ماهِ جانِ منْ هَوایِ صافْ یافت
عُمرها بر طَبْلِ عِشْقَت ای صَنَم
اِنِّ فی مَوْتی حَیاتی می‌زَنَم
دَعْویِ مُرغابی‌یی کرده‌ست جان
کِی زِ طوفانِ بَلا دارد فَغان؟
بَطّ را زِ اشْکَستَنِ کَشتی چه غَم؟
کَشتی‌اَش بر آبْ بَس باشد قَدَم
زنده زین دَعْوی بُوَد جان و تَنَم
من ازین دَعْوی چگونه تَنْ زَنَم؟
خواب می‌بینم ولی در خواب نه
مُدَّعی هستم ولی کَذاب نه
گَر مرا صد بارْ تو گَردن زَنی
هَمچو شَمعَم بَر فروزَم روشنی
آتش اَرْ خَرمَن بِگیرَد پیش و پَس
شبْ‌رَوان را خرمَنِ آن ماه بَس
کرده یوسُف را نَهان و مُخْتَبی
حیلَتِ اِخْوان زِ یعقوبِ نَبی
خُفْیه کَردَندَش به حیلَت‌سازی یی
کرد آخِر پیرْهَن غَمّازی یی
آن دو گُفتَنَدَش نَصیحَت در سَمَر
که مَکُن زَ اخْطارْ خود را بی‌خَبَر
هین مَنِه بر ریش‌های ما نَمَک
هین مَخور این زَهْر بر جِلْدی و شَک
جُز به تَدْبیرِ یکی شَیْخی خَبیر
چون رَوی چون نَبْوَدَت قَلْبی بَصیر؟
وایِ آن مُرغی که ناروییده پَر
بَر پَرَد بر اوج و اُفْتَد در خَطَر
عقلْ باشد مَرد را بال و پَری
چون ندارد عقل عقلِ رَهْبَری
یا مُظَفَّر یا مُظَفَّرجویْ باش
یا نَظَروَرْ یا نَظَر وَرْجوی باش
بی زِ مِفْتاحِ خِرَد این قَرْعِ باب
از هوا باشد نه از رویِ صَواب
عالَمی در دامْ می‌بین از هوا
وَزْ جَراحَت‌هایِ هم‌رَنگِ دَوا
مارْ اِستاده‌ست بر سینه چو مرگ
در دهَانَش بَهْرِ صَیْد اِشْگَرف بَرگ
در حَشایِش چون حَشیشی او به پاست
مُرغْ پِنْدارد که او شاخِ گیاست
چون نِشینَد بَهْرِ خورْ بر رویِ بَرگ
دَر فُتَد اَنْدَر دَهانِ مار و مرگ
کرده تِمْساحی دَهانِ خویشْ باز
گِرْدِ دَندان‌هاش کِرمانِ دراز
از بَقیّه‌یْ خور که در دَنْدانْش مانْد
کِرم‌ها رویید و بر دَندان نِشانْد
مُرغَکان بینَند کِرْم و قوت را
مَرْجِ پِنْدارَند آن تابوت را
چون دَهان پُر شُد زِ مُرغْ او ناگهان
دَر کَشَدْشان و فرو بَندَد دَهان
این جهانِ پُر زِ نُقل و پُر زِ نان
چون دَهانِ باز آن تِمْساح دان
بَهْرِ کِرْم و طُعْمه‌ای روزی‌تَراش
از فَنِ تِمْساحِ دَهْر ایمِن مَباش
روبَهْ اُفْتَد اَنْدَر زیرِ خاک
بر سَرِ خاکَش حُبوبِ مَکْرناک
تا بِیایَد زاغْ غافِلْ سویِ آن
پایِ او گیرد به مَکْرْ آن مَکْرْدان
صدهزاران مَکْر در حیوان چو هست
چون بُوَد مَکْرِ بَشَر کو مِهْتَراست؟
مُصْحَفی در کَفْ چو زَیْنُ‌الْعابدین
خَنْجَری پُر قَهْرْ اَنْدَر آسْتین
گویَدَت خَندان که ای مولایِ من
در دلِ او بابِلی پُر سِحْر و فَن
زَهْرِ قاتِلْ صورَتَش شَهْد است و شیر
هین مَرو بی‌صُحبَتِ پیرِ خَبیر
جُمله لَذّات هوا مَکْراست و زَرْق
سوز و تاریکی‌ست گِرْدِ نورِ بَرق
بَرقِ نور کوتَه و کِذْب و مَجاز
گِرْدِ او ظُلْمات و راهِ تو دراز
نه به نورَش نامه توانی خوانْدن
نه به مَنْزِل اسبْ دانی رانْدن
لیکْ جُرمِ آن که باشی رَهْنِ بَرق
از تو رو اَنْدَر کَشَد انَوارِ شرق
می‌کَشانَد مَکْرِ بَرقَت بی‌دلیل
در مَفازِه‌یْ مُظْلِمی شبْ میلْ میل
بر کُه اُفْتی گاه و در جویْ اوفْتی
گَهْ بدین سو گَهْ بِدان سویْ اوفْتی
خود نَبینی تو دلیلْ ای جاه‌جو
وَرْ بِبینی رو بِگَردانی ازو
که سَفَر کردم دَرین رَهْ شَصتْ میل
مَر مرا گُمْراه گوید این دَلیل
گَر نَهَم من گوشْ سویِ این شِگِفت
زَ امْرِ او راهم زِ سَر باید گرفت
من دَرین رَهْ عُمرِ خود کردم گِرو
هرچه بادا باد ای خواجه بُرو
راه کردی لیکْ در ظَنِّ چو بَرق
عُشرِ آن رَهْ کُن پِیِ وَحْیِ چو شرق
ظَنَّ لایُغْنی مِنَ الْحَقْ خوانْده‌یی
وَزْ چُنان بَرقی زِ شرقی مانْده‌یی
هی دَرآ در کَشتیِ ما ای نَژَنْد
یا تو آن کَشتی بَرین کَشتی بِبَنْد
گوید او چون تَرک گیرم گیر و دار؟
چون رَوَم من در طُفَیْلَت کورْوار؟
کور با رَهْبَر بِهْ از تنها یَقین
زان یکی نَنگ است و صد ننگست ازین
می‌گُریزی از پَشه درگَزدُمی
می‌گُریزی در یَمی تو از نَمی
می‌گُریزی از جَفاهایِ پدر
در میانِ لوطیان و شور و شَر
می‌گُریزی هَمچو یوسُف زَانْدُهی
تا زِ نَرْتَعْ نَلْعَب اُفتی در چَهی
در چَهْ اُفْتی زین تَفَرُّج هَمچو او
مَر تورا لیکْ آن عِنایَت یارْ کو؟
گَر نبودی آن به دَستوری پدر
بَرنَیاوَرْدی زِ چَهْ تا حَشْرْ سَر
آن پدر بَهْرِ دلِ او اِذْنْ داد
گفت چون اینست مَیْلَت خیر باد
هر ضَریری کَزْ مَسیحی سَر کَشَد
او جُهودانه بِمانَد از رَشَد
قابِلِ ضَوْ بود اگر چه کورْ بود
شُد ازین اِعْراضْ او کور و کَبود
گویَدَش عیسی بِزَن در من دو دَست
ای عَمی کُحْلِ عُزَیزی با من است
از من اَرْ کوری بِیابی روشنی
بر قَمیصِ یوسُفِ جانْ بَر زَنی
کار و باری کِتْ رَسَد بَعدِ شِکَست
اَنْدَر آن اِقْبال و مِنْهاجِ رَهْ است
کار و باری که ندارد پا و سَر
تَرک کُن هی پیرْ خَر ای پیرْ خَر
غیرِ پیرْ اُستاد و سَرلشکَر مَباد
پیرِ گَردونْ نی ولی پیرِ رَشاد
در زمان چون پیر را شُد زیرْدَست
روشنایی دید آن ظُلْمَت‌پَرَست
شَرطْ تَسْلیم است نه کارِ دراز
سود نَبْوَد در ضَلالَت تُرکْ‌تاز
من نَجویَم زین سِپَس راهِ اَثیر
پیر جویَم پیر جویَم پیرْ پیر
پیر باشد نَردبانِ آسْمان
تیرْ پَرّان از که گردد؟ از کَمان
نه زِ ابراهیم نِمْرود گِران
کرد با کَرکَس سَفَر بر آسْمان؟
از هوا شُد سویِ بالا او بَسی
لیکْ بر گَردون نَپَرَّد کَرکَسی
گُفتَش ابراهیم ای مَردِ سَفَر
کَرکَسَت من باشم اینَت خوب‌َتَر
چون زِ من سازی به بالا نَرْدبان
بی پَریدن بَر رَوی بر آسْمان
آن چُنان که می‌رَوَد تا غرب و شرق
بی زِ زاد و راحِله دلْ هَمچو بَرق
آن چُنان که می‌رَوَد شب زِ اغْتِراب
حِسِّ مَردم شهرها در وَقتِ خواب
آن چُنان که عارف از راهِ نَهان
خوش نِشَسته می‌رَوَد در صد جهان
گَر نَدادَسْتَش چُنین رَفتارْ دَست
این خَبَرها زان وَلایَت از کی است؟
این خَبَرها وین رِوایاتِ مُحِق
صد هزاران پیر بر وِیْ مُتَّفِق
یک خَلافی نی میانِ این عُیون
آن چُنان که هست در عِلْمِ ظُنون
آن تَحَرّی آمد اَنْدَر لَیْلِ تار
وین حُضورِ کعبه و وَسْطِ نَهار
خیز ای نِمْرود پَر جویْ از کَسان
نَردبانی نایَدَت زین کَرکَسان
عقلِ جُزویْ کَرکَس آمد ای مُقِل
پَرِّ او با جیفه‌خواری مُتَّصِل
عقلِ اَبْدالانْ چو پَرِّ جِبْرئیل
می‌پَرَد تا ظِلِّ سِدْره میلْ میل
بازِ سُلْطانَم گَشَم نیکو پِیْ اَم
فارغ از مُردارَم و کَرکَس نی‌اَم
تَرکِ کَرکَس کُن که من باشم کَسَت
یک پَرِ من بهتر از صد کَرکَسَت
چند بر عَمْیا دَوانی اسب را؟
باید اُستا پیشه را و کَسْب را
خویشتن رُسوا مَکُن در شهرِ چین
عاقِلی جو خویش از وِیْ در مَچین
آن چه گوید آن فَلاطونِ زمان
هین هوا بُگْذار و رو بر وَفْقِ آن
جُمله می‌گویند اَنْدَر چین به جِدّ
بَهْرِ شاهِ خویشتن که لَمْ یَلِد
شاهِ ما خود هیچ فَرزندی نَزاد
بلکه سویِ خویشْ زَن را رَهْ نداد
هر کِه از شاهانْ ازین نوعَش بِگُفت
گَردَنَش با تیغِ بُرّان کرد جُفت
شاه گوید چون که گفتی این مَقال
یا بِکُن ثابت که دارم من عِیال
مَر مرا دختر اگر ثابت کُنی
یافتی از تیغِ تیزم آمِنی
وَرْنه بی‌شک من بِبُرَّم حَلْقِ تو
ای بِگُفته لافِ کِذْب آمیغْ تو
سَر نخواهی برد هیچ از تیغْ تو
ای بِگُفته لافِ کِذْب آمیغْ تو
بِنْگَر ای از جَهْلْ گفته ناحَقی
پُر زِ سَرهایِ بُریده خَنْدقی
خَنْدقی از قَعْرِ خَنْدَق تا گِلو
پُر زِ سَرهایِ بُریده زین غُلو
جُمله اَنْدَر کارِ این دَعوی شُدند
گَردنِ خود را بِدین دَعوی زَدَند
هان بِبین این را به چَشمِ اِعْتِبار
این چُنین دَعْوی مَیَنْدیش و مَیار
تَلْخ خواهی کرد بر ما عُمرِ ما
کی بَرین می‌دارد ای دادَر تورا؟
گَر رَوَد صد سال آنْک آگاه نیست
بر عَما آن از حِسابِ راه نیست
بی‌سِلاحی در مَرو در مَعْرکه
هَمچو بی‌باکانْ مَرو در تَهْلُکه
این همه گفتند و گفت آن ناصَبور
که مرا زین گفت‌ها آید نُفور
سینه پُر آتشْ مرا چون مِنْقَل است
کِشْت کامِل گشت وَقتِ مِنْجَل است
صَدْر را صَبری بُد اکنونْ آن نَمانْد
بر مَقامِ صَبْر عشقْ آتش نِشانْد
صَبرِ من مُرد آن شبی که عشقْ زاد
دَرگُذشت او حاضِران را عُمرْ باد
ای مُحَدِّث از خِطاب و از خُطوب
زان گُذشتم آهنِ سَردی مَکوب
سَرنِگونَم هی رَها کُن پایِ من
فَهْم کو در جُملهٔ اَجْزایِ من؟
اُشتُرَم من تا تَوانَم می‌کَشَم
چون فُتادَم زار با کُشتن خَوشَم
پُر سَرِ مَقْطوع اگر صد خَنْدق است
پیشِ دَردِ منْ مِزاحِ مُطْلَق است
من نخواهم زَد دِگَر از خَوْف و بیم
این چُنین طَبْلِ هوا زیرِ گِلیم
من عَلَم اکنون به صَحرا می‌زَنَم
یا سَراَنْدازیّ و یا رویِ صَنَم
حَلْق کو نَبْوَد سِزایِ آن شراب
آن بُریده بِهْ به شمشیر و ضِراب
دیده کو نَبْوَد زِ وَصْلَش در فِرِه
آن چُنان دیده سپید کور بِهْ
گوش کان نَبْوَد سِزایِ رازِ او
بَر کَنَش که نَبْوَد آن بر سَرِ نِکو
اَنْدَر آن دَستی که نَبْوَد آن نِصاب
آن شِکَسته بِهْ به ساطورِ قَصاب
آن چُنان پایی که از رَفتارِ او
جانْ نَپِیوندَد به نرگسْ زارِ او
آن چُنان پا در حَدیدْ اولی تَراست
که آن چُنان پا عاقِبَت دَردِ سَراست

شاه‌زاده پیشِ شَهْ حیرانِ این
هفت گردون دیده در یک مُشتْ طین
هیچ مُمکِن نه به بَحثی لب گشود
لیک جان با جانْ دَمی خامُش نبود
آمده در خاطِرَش کین بَس خَفی‌ست
این همه مَعنی‌ست پس صورت زِ چیست؟
صورتی از صورتَت بیزار کُن
خُفته‌یی هر خُفته را بیدار کُن
آن کَلامَت می‌رَهانَد از کَلام
وان سَقامَت می‌جَهانَد از سَقام
پَس سَقامِ عشقْ جانِ صِحَّت است
رنجهایَش حَسرتِ هر راحت است
ای تَن اکنون دستِ خود زین جان بِشو
وَرْ نمی‌شویی جُز این جانی بِجو
حاصِل آن شَهْ نیک او را می‌نَواخت
او از آن خورشید چون مَهْ می‌گُداخت
آن گُدازِ عاشقان باشد نُمو
هَمچو مَهْ اَنْدَر گُدازِش تازه‌رو
جُمله رَنْجورانْ دَوا دارند امید
نالَد این رَنْجور کِم اَفْزون کُنید
خوش‌تَر از این سَم ندیدم شَربَتی
زین مَرَض خوش‌تَر نباشد صِحَّتی
زین گُنَه بهتر نباشد طاعَتی
سال‌ها نِسْبَت بِدین دَم ساعتی
مُدّتی بُد پیشِ این شَهْ زین نَسَق
دلْ کَباب و جانْ نهاده بر طَبَق
گفت شَهْ از هر کسی یک سَر بُرید
من زِ شَهْ هر لحظه قُربانم جدید
من فَقیرم از زَر از سَر مُحْتَشَم
صد هزاران سَر خَلَف دارد سَرَم
با دو پا در عشقْ نَتْوان تاختن
با یکی سَر عشقْ نَت৆وان باختن
هر کسی را خود دو پا و یک ‌سَر است
با هزاران پا و سَر تَنْ نادر است
زین سَبَب هنگامه‌ها شُد کُلْ هَدَر
هست این هنگامه هر دَم گرم‌تَر
مَعدنِ گرمی‌ست اَنْدَر لامکان
هفت دوزخ از شَرارَش یک دُخان

زآتشِ عاشقْ ازین رو ای صَفی
می‌شود دوزخْ ضَعیف و مُنْطَفی
گویَدَش بُگْذَر سَبُک ای مُحْتَشَم
وَرْنه ز آتش‌هایِ تو مُرد آتشَم
کُفر که کِبْریتِ دوزخ اوست و بَس
بین که می‌پَخْسانَد او را این نَفَس
زودْ کِبْریتَت بِدین سودا سِپار
تا نه دوزخ بر تو تازَد نه شَرار
گویَدَش جَنَّت گُذَر کُن هَمچو باد
وَرْنه گردد هر چه من دارم کَساد
که تو صاحب‌خَرمَنی من خوشه‌چین
من بُتی‌اَم تو ولایت‌هایِ چین
هست لَرزان زو جَحیم و هم جِنان
نه مَر این را نه مَر آن را زو اَمان
رفت عُمرش چاره را فُرصت نیافت
صَبر بَس سوزان بُد وجان بَرنَتافت
مُدّتی دَندان‌کَنان این می‌کَشید
نارَسیده عُمرِ او آخِر رَسید
صورتِ معشوق زو شُد در نَهُفت
رفت و شُد با مَعنیِ معشوقْ جُفت
گفت لُبْسَش گَر ز شَعْر و شُشْتَراست
اِعْتِناقِ بی‌حِجابَش خوش تَراست
من شُدم عُریان زِ تَن او از خیال
می‌خُرامَم در نِهایاتُ الْوِصال
این مَباحِث تا بِدین‌جا گفتنی ست
هرچه آید زین سِپَس بِنْهُفتَنی ست
وَرْ بگویی وَرْ بِکوشی صد هزار
هست بیگار و نگردد آشکار
تا به دریا سَیْر اسب و زین بُوَد
بعد ازینَت مَرکَبِ چوبین بُوَد
مَرکَبِ چوبین به خُشکی اَبْتَراست
خاصْ آن دریاییان را رَهْبراست
این خَموشی مَرکَبِ چوبین بُوَد
بَحْریان را خامُشی تَلْقین بُوَد
هر خَموشی که مَلولَت می‌کُند
نَعْره‌هایِ عشقْ آن سو می‌زَنَد
تو هَمی‌گویی عَجَب خامُش چراست؟
او هَمی‌گوید عَجَب گوشَش کجاست؟
من زِ نَعْره کَر شُدم او بی‌خَبَر
تیزگوشانْ زین ثَمَر هستند کَر
آن یکی در خوابْ نَعْره می‌زَنَد
صد هزاران بَحْث و تَلْقین می‌کُند
این نِشَسته پَهْلویِ او بی‌خَبَر
خُفته خود آن است و کَر زان شور و شَر
وان کسی کِشْ مَرکَبِ چوبین شِکَست
غَرقه شُد در آب او خودْ ماهی است
نه خَموش است و نه گویا نادری ست
حالِ او را در عبارتْ نام نیست
نیست زین دو هر دو هست آن بُوالْعَجَب
شَرحِ این گفتن بُرون است از اَدَب
این مِثال آمد رَکیک و بی ورود
لیک در مَحْسوس ازین بهتر نَبود

کوچکین رَنْجور بود و آن وَسَط
بَر جَنازه‌یْ آن بُزرگ آمد فَقَط
شاه دیدش گفت قاصِد کین کی است
که از آن بَحْراست و این هم ماهی است؟
پَس مُعَرِّف گفت پورِ آن پدر
این برادر زان برادر خُردتَر
شَهْ نَوازیدَش که هستی یادگار
کرد او را هم بِدان پُرسِش شکار
از نَوازِ شاه آن زارِ حَنیذ
در تَنِ خود غیرِ جانْ جانی بِدیذ
در دلِ خود دید عالی غُلْغُله
که نَیابَد صوفی آن در صد چِلِه
عَرصه و دیوار و کوه سنگْ‌بافت
پیشِ او چون نارِ خندان می‌شِکافت
ذَرّه ذَرّه پیشِ او هَمچون قِباب
دَم به دَم می‌کرد صدگون فَتْحِ باب
بابْ گَهْ روزن شُدی گاهی شُعاع
خاکْ گَهْ گندم شُدیّ و گاه صاع
در نَظَرها چَرخْ بَس کُهنه وْ قَدید
پیشِ چَشمَش هر دَمی خَلْقِ جدید
روحِ زیبا چون که وارَسْت از جَسَد
از قَضا بی شک چُنین چَشمَش رَسَد
صد هزاران غَیْب پیشَش شُد پَدید
آنچه چَشمِ مَحْرَمان بیند بِدید
آنچه او اَنْدَر کُتُب بَر خوانده بود
چَشم را در صورتِ آن بَر گُشود
از غُبارِ مَرکَبِ آن شاهِ نَر
یافت او کُحْلِ عُزَیزی در بَصَر
برچُنین گُلْزار دامَن می‌کَشید
جُزوْ جُزوش نَعْره زَن هَلْ مِنْ مَزید
گُلْشَنی کَزْ بَقْل رویَد یک دَم است
گُلْشَنی کَزْ عقل رویَد خُرَّم است
گُلْشَنی کَزْ گِل دَمَد گردد تَباه
گُلْشَنی کَزْ دل دَمَد وافَرْحَتاه
عِلْم‌هایِ با مَزه‌یْ دانسته‌مان
زان گُلْستانْ یک دو سه گُلْدَسته دان
زان زَبونِ این دو سه گَلْدَسته‌ایم
که دَرِ گُلْزار بر خود بَسته‌ایم
آن‌چُنان مِفْتاح‌ها هر دَم به نان
می‌فُتَد ای جان دریغا از بَنان
وَرْ دَمی هم فارغ آرَنْدَت زِ نان
گِردِ چارد گَردی و عشقِ زَنان
باز اِسْتِسْقات چون شُد موجْ‌زَن
مُلْکِ شهری بایَدَت پُر نان و زن
مار بودی اَژدَها گشتی مگر؟
یک سَرَت بود این زمانی هفت‌سَر
اَژدَهای هفت‌سَر دوزخ بُوَد
حِرْص تو دانه‌ست و دوزخْ فَخْ بُوَد
دام را بِدْران بِسوزان دانه را
باز کُن دَرهایِ نو این خانه را
چون تو عاشق نیستی ای نَرگدا
هَمچو کوهی بی‌خَبَر داری صدا
کوه را گفتار کِی باشد زِ خَود؟
عکس غیراست آن صدا ای مُعْتَمَد
گفتِ تو زان سان که عکسِ دیگری‌ست
جُمله اَحْوالَت به جُز هم عکس نیست
خشم و ذوقَت هر دو عکس دیگران
شادیِ قَوّاده و خشمِ عَوان
آن عَوان را آن ضَعیف آخر چه کرد
که دَهَد او را به کینه زَجْر و دَرد؟
تا به کِی عکسِ خیال لامِعه؟
جَهْد کُن تا گردَدَت این واقِعه
تا که گُفتارَت زِ حالِ تو بُوَد
سَیْر تو با پَرّ و بال تو بُوَد
صَیْد گیرد تیر هم با پَرّ غَیْر
لاجَرَم بی‌بَهره است از لَحْم طَیْر
باز صَیْد آرَد به خود از کوهْسار
لاجَرَم شاهَش خورانَد کَبْک و سار
مَنْطقی کَزْ وَحْی نَبْوَد از هواست
هَمچو خاکی در هوا و در هَباست
گَر نِمایَد خواجه را این دَم غَلَط
زَ اوَّلِ والنَّجْم بَر خوان چند خَط
تا که ما یَنْطِقْ مَحَمَّد عَنْ هَوی
اِنْ هُوَ اِلّا بِوَحْیٍ اِحْتَوی
اَحْمَدا چون نیستَت از وَحْی یاس
جِسْمیان را دِهْ تَحَرّیّ و قیاس
کَزْ ضَرورَت هست مُرداری حَلال
که تَحَرّی نیست در کعبه‌یْ وِصال
بی‌تَحَرّی و اِجْتِهاداتِ هُدی
هر کِه بِدعَت پیشه گیرد از هَوی
هَمچو عادَش بر بَرَد باد و کُشَد
نه سُلَیمان است تا تَختَش کَشَد
عاد را باد است حَمّال خَذول
هَمچو بَرِّه در کَفِ مَردی اَکول
هَمچو فرزندش نَهاده بر کِنار
می‌بَرَد تا بُکْشَدَش قَصّاب‌وار
عاد را آن باد زِ اسْتِکبار بود
یارِ خود پِنْداشتند اَغْیار بود
چون بِگَردانید ناگَهْ پوسْتین
خُردَشان بِشْکَست آن بِئْسَ الْقَرین
باد را بِشْکَن که بَس فِتْنه‌ست باد
پیش از آن کِتْ بِشْکَنَد او هَمچو عاد
هود دادی پَند کِی پُر کِبْر خَیْل
بَر کَنَد از دَستَتان این بادْ ذَیْل
لشکرِ حَقّ است باد و از نِفاق
چند روزی با شما کرد اِعْتِناق
او به سِرّ با خالِقِ خود راست است
چون اَجَل آید بَر آرَد بادْ دست
باد را اَنْدَر دَهَن بین رَهْگُذَر
هر نَفَس آیان رَوان در کَرّ و فَر
حَلْق و دندان‌ها ازو ایمِن بُوَد
حَق چو فَرمایَد به دَندان دَرفُتَد
کوه گردد ذَرّه‌ باد و ثَقیل
دَردِ دندان دارَدَش زار و عَلیل
این همان باد است کایمِن می‌گُذشت
بود جانِ کِشت و گشت او مرگِ کَشت
دستِ آن کَس که بِکَردَت دست‌بوس
وَقتِ خشمْ آن دست می‌گردد دَبوس
یا رَب و یا رَب بَر آرَد او زِ جان
که بِبَر این باد را ای مُسْتَعان
ای دَهان غافِل بُدی زین باد رو
از بُنِ دَندان در اِسْتِغْفار شو
چَشمِ سَختَش اشک‌ها باران کُند
مُنْکران را دَردْ اَللهْ ‌خوان کُند
چون دَمِ مَردان نَپَذْرُفَتی زِ مَرد
وَحْیِ حَق را هین پَذیرا شو زِ دَرد
باد گوید پیکَم از شاهِ بَشَر
گَهْ خَبَر خیر آوَرَم گَهْ شور و شَر
زان که مامورم امیر خود نی‌اَم
من چو تو غافِل زِ شاهِ خود کِی‌اَم؟
گَر سُلَیمان‌وار بودی حالِ تو
چون سُلَیمان گَشتَمی حَمّال تو
عاریه‌سْتَم گشتمی مُلْکِ کَفَت
کَردَمی بر رازِ خود من واقِفَت
لیک چون تو یاغی‌یی من مُسْتَعار
می‌کُنم خِدمَت تورا روزی سه چار
پَس چو عادت سَرنگونی‌ها دَهَم
زِاسْپَهِ تو یاغیانه بَرجَهَم
تا به غَیْبْ ایمانِ تو محُکْم شود
آن زمان کایمانْت مایه‌یْ غَم شود
آن زمان خود جُملِگان مؤمن شوند
آن زمان خود سَرکَشان بر سَر دَوَند
آن زمان زاری کُنند و اِفْتِقار
هَمچو دُزد و راه‌زَن در زیرِ دار
لیک گَر در غَیْب گردی مُسْتَوی
مالِکِ دارَیْن و شِحْنه‌یْ خود توی
شِحْنِگیّ و پادشاهیِّ مُقیم
نه دو روزه وْ مُسْتَعاراست و سَقیم
رَسْتی از بیگار و کارِ خود کُنی
هم تو شاه و هم تو طَبْل خود زنی
چون گِلو تَنگ آوَرَد بر ما جهان
خاک خوردی کاشکی حَلْق و دَهان
این دَهان خود خاکْ خواری آمده‌ست
لیک خاکی را که آن رَنگین شُده‌ست
این کَباب و این شَراب و این شِکَر
خاکِ رَنگین است و نَقْشین ای پسر
چون که خوردیّ و شُد آن لَحْم و پوست
رَنگِ لَحْمَش داد و این هم خاکِ کوست
هم ز خاکی بَخْیه بر گِل می‌زَنَد
جُمله را هم بازْ خاکی می‌کُند
هِنْدو و قِفْچاق و رومیّ و حَبَش
جُمله یک رَنگ‌اَند اَنْدَر گورْ خَوش
تا بِدانی کان همه رَنگ و نِگار
جُمله روپوش است و مَکْر و مُسْتَعار
رنگِ باقی صِبْغَةُ اللهْ است و بَس
غیرِ آن بر بَسته دان هَمچون جَرَس
رنگِ صِدْق و رنگِ تَقْوی و یَقین
تا اَبَد باقی بُوَد بر عابِدین
رنگِ شکّ و رنگِ کُفران و نِفاق
تا اَبَد باقی بُوَد بر جانِ عاق
چون سِیَه‌روییّ فرعون دَغا
رنگِ آن باقیّ و جِسم او فَنا
بَرق و فَرّ رویِ خوب صادقین
تَنْ فَنا شُد وان به جا تو یَوْمِ دین
زشتْ آن زشت است و خوب آن خوب و بَس
دایم آن ضَحّاک و این اَنْدَر عَبَس
خاک را رنگ و فَن و سنگی دَهَد
طِفْلْ‌خویان را بر آن جنگی دَهَد
از خَمیری اُشتُر وشیری پَزَند
کودکان از حِرْصِ آن کَفْ می‌گَزَند
شیر و اُشتُر نان شود اَنْدَر دَهان
دَر نگیرد این سُخَن با کودکان
کودک اَنْدَر جَهْل و پِنْدار و شکی‌ست
شُکر باری قوَّتِ او اندکی‌ست
طِفْل را اِسْتیزه و صد آفَت است
شُکرْ این که بی‌فَن و بی‌قوَّت است
وای ازین پیرانِ طِفْلِ نااَدیب
گشته از قوَّت بَلایِ هر رَقیب
چون سِلاح و جَهْل جمع آید به هم
گشت فرعونی جهان‌سوز از سِتَم
شُکر کُن ای مَردِ درویش از قُصور
که زِ فرعونی رَهیدی وَز کُفور
شُکرْ که مَظْلومی و ظالِم نه‌یی
ایمِن از فرعونی و هر فِتْنه‌یی
اِشْکَم تی لافِ اَللّهی نَزَد
کآتَشَش را نیست از هیزُم مَدَد
اِشْکَمِ خالی بُوَد زندانِ دیو
کِشْ غَمِ نان مانِع است از مَکْر و ریو
اِشْکَمِ پُر لوت دان بازارِ دیو
تاجِرانِ دیو را در وِیْ غَریو
تاجِرانِ ساحِرِ لاشَی‌فُروش
عقل‌ها را تیره کرده از خُروش
خُم رَوان کرده زِ سِحْری چون فُروش
کرده کَرباسی زِ مَهْتاب و غَلَس
چون بِریشَم خاک را بَرمی‌تَنَند
خاک در چَشمِ مُمَیِّز می‌زَنَند
چَنْدَلی را رنگِ عودی می‌دَهَند
بر کُلوخیمان حَسودی می‌دَهند
پاکْ آن کِه خاک را رنگی دَهَد
هَمچو کودکْمان بر آن جنگی دَهَد
دامَنی پُر خاک ما چون طِفْلَکان
در نَظَرْمان خاکْ هَمچون زَرِّ کان
طِفْل را با بالِغان نَبْوَد مَجال
طِفْل را حَق کِی نِشانَد با رِجال؟
میوه گَر کُهنه شود تا هست خام
پُخته نَبْوَد غوره گویَندَش به نام
گَر شود صدساله آن خامِ تُرُش
طِفْل و غورَه‌ست او بَرِ هر تیزهُش
گرچه باشد مو و ریشِ او سِپید
هم در آن طِفْلیِّ خَوْف است و امید
که رَسَم یا نارَسیده مانْده‌ام
ای عَجَب با من کُند کَرْم آن کَرَم؟
با چُنین ناقابلیّ و دوری یی
بَخشَد این غورهٔ مرا انگوری یی؟
نیستم اومیدوار از هیچ سو
وان کَرَم می‌گویدم لا تَیْاَسوا؟
دایِما خاقانِ ما کرده‌ست طو
گوشمان را می‌کَشَد لا تَقْنَطوا
گرچه ما زین ناامیدی در گَویم
چون صَلا زد دست اَنْدازان رَویم
دست اَنْدازیم چون اَسْبانِ سیس
در دویدن سویِ مَرعایِ اَنیس
گامْ اندازیم و آن‌جا گامْ نی
جامْ پَردازیم و آن‌جا جامْ نی
زان که آن‌جا جُمله اَشْیا جانی است
مَعنی اَنْدَر مَعنیِ ربّانی است
هست صورت سایه مَعنی آفتاب
نورِ بی‌سایه بُوَد اَنْدَر خَراب
چون که آن جا خِشْت بر خِشْتی نَمانْد
نورِ مَهْ را سایهٔ زشتی نَمانْد
خِشْت اگر زَرّین بُوَد بَرکَندنی‌ست
چون بَهایِ خِشْتْ وَحْی و روشنی‌ست
کوه بَهرِ دَفْعِ سایه مُنْدَک است
پاره گشتن بَهْرِ این نور اندک است
بر بُرونِ کُهْ چو زد نورِ صَمَد
پاره شُد تا در دَرونَش هم زَنَد
گُرسَنه چون بر کَفَش زد قُرصِ نان
وا شِکافَد از هَوَس چَشم و دَهان
صد هزاران پاره گشتن اَرْزَد این
از میانِ چَرخْ بَرخیز ای زمین
تا که نورِ چَرخ گردد سایه سوز
شب زِ سایه‌یْ توست ای یاغیِّ روز
این زمین چون گاهْواره‌یْ طِفلَکان
بالِغان را تَنگ می دارد مکان
بَهرِ طِفْلانْ حَق زمین را مَهد خوانْد
شیر را در گَهواره بر طِفْلان فَشانْد
خانه تَنگ آمَد ازین گَهواره ها
طِفْلَکان را زود بالِغ کُن شَها
خانه را ای مَهد تو ضَیِّق مَدار
تا تَوانَد کرد بالِغ اِنْتِشار

مرا کز عشق به ناید شعاری
مبادا تا زی ام جز عشق کاری!
فلک جز عشق محرابی ندارد
جهان بی‌خاک عشق آبی ندارد
غلام عشق شو که اندیشه این است
همه صاحب دلان را پیشه این است
جهان عشق است و دیگر زرق سازی
همه بازی ست الا عشق بازی
اگر بی‌عشق بودی جان عالم
که بودی زنده در دوران عالم؟
کسی کز عشق خالی شد فسردست
گرش صد جان بود بی‌عشق مردست
اگر خود عشق هیچ افسون نداند
نه از سودای خویشت وارهاند
مشو چون خر به خورد و خواب خرسند!
اگر خود گربه باشد دل در او بند!
به عشق گربه گر خود چیرباشی
از آن بهتر که با خود شیرباشی
نروید تخم کس بی‌دانه ی عشق
کس ایمن نیست جز در خانه ی عشق
ز سوز عشق بهتر در جهان نیست
که بی او گل نخندید ابر نگریست
شنیدم عاشقی را بود مستی
و از آنجا خاست اول بت‌پرستی
همان گبران که بر آتش نشستند
ز عشق آفتاب، آتش پرستند
مبین در دل که او سلطان جان است
قدم در عشق نه، که او جان جان است
هم از قبله سخن گوید هم از لات
همش کعبه خزینه هم خرابات
اگر عشق اوفتد در سینه ی سنگ
به معشوقی زند در گوهری چنگ
که مغناطیس اگر عاشق نبودی
بدان شوق آهنی را چون ربودی
و گر عشقی نبودی بر گذرگاه
نبودی کهربا جوینده ی کاه
بسی سنگ و بسی گوهر بجایند
نه آهن را نه که را می‌ربایند
هرآن جوهر که هستند از عدد بیش
همه دارند میل مرکز خویش
گر آتش در زمین منفذ نیابد
زمین بشکافد و بالا شتابد
و گر آبی بماند در هوا دیر
به میل طبع هم راجع شود زیر
طبایع جز کشش کاری ندانند
حکیمان این کشش را عشق خوانند
گر اندیشه کنی از راه بینش
به عشق است ایستاده آفرینش
گر از عشق آسمان آزاد بودی
کجا هرگز زمین آباد بودی؟
چو من بی‌عشق خود را جان ندیدم
دلی بفروختم جانی خریدم
ز عشق آفاق را پردود کردم
خرد را دیده خواب‌آلود کردم
کمر بستم به عشق این داستان را
صلای عشق در دادم جهان را
مبادا بهره‌مند از وی خسیسی
به جز خوشخوانی و زیبانویسی
ز من نیک آمد این، ار بد نویسند
به مزد من، گناه خود نویسند

چو مشگین جعد شب را شانه کردند
چراغ روز را پروانه کردند
به زیر تخته‌نرد آبنوسی
نهان شد کعبتین سندروسی
بر آمد مشتری منشور بر دست
که شاه از بند و شاپور از بلا رست
در آن دیر کهن فرزانه شاپور
فرو آسود کز ره بود رنجور
درستی خواست از پیران آن دیر
که بودند آگه از چرخ کهن سیر
که فردا جای آن خوبان کدامست
کدامین آب و سبزیشان مقامست
خبر دادنش آن فرزانه پیران
ز نزهتگاه آن اقلیم گیران
که در پایان این کوه گران سنگ
چمن گاهیست گردش بیشه‌ای تنگ
سحرگه آن سهی سروان سرمست
بدان مشگین چمن خواهند پیوست
چو شد دوران سنجابی و شق دوز
سمور شب نهفت از قاقم روز
سر از البرز بر زد جرم خورشید
جهان را تازه کرد آیین جمشید
پگه‌تر زان بتان عشرت‌انگیز
میان در بست شاپور سحرخیز
بر آن سبزه شبیخون کرد پیشی
که با آن سرخ گلها داشت خویشی
خجسته کاغذی بگرفت در دست
به عینه صورت خسرو در او بست
بر آن صورت چو صنعت کرد لختی
بدوسانید بر ساق درختی
وز آنجا چون پری شد ناپدیدار
رسیدند آن پریرویان پریوار
به سرسبزی بر آن سبزه نشستند
گهی شمشاد و گه گل دسته بستند
گه از گلها گلاب انگیختندی
گه از خنده طبرزد ریختندی
عروسانی زناشوئی ندیده
به کابین از جهان خود را خریده
نشسته هر یکی چون دوست با دوست
نمی‌گنجد کس چون در پوست
می‌آوردند و در می‌دل نشاندند
گل آوردند و بر گل می‌فشاندند
نهاده باده بر کف ماه و انجم
جهان خالی ز دیو و دیو مردم
همه تن شهوت آن پاکیزگان را
چنان کائین بود دوشیزگان را
چو محرم بود جای از چشم اغیار
ز مستی رقصشان آورد در کار
گه این می‌داد بر گلها درودی
گه آن می‌گفت با بلبل سرودی
ندانستند جز شادی شماری
نه جز خرم دلی دیدند کاری
در آن شیرین لبان رخسار شیرین
چو ماهی بود گرد ماه پروین
به یاد مهربانان عیش می‌کرد
گهی می‌داد باده گاه می‌خورد
چو خودبین شد که دارد صورت ماه
بر آن صورت فتادش چشم ناگاه
به خوبان گفت کان صورت بیارید
که کرد است این رقم پنهان مدارید
بیاوردند صورت پیش دلبند
بر آن صورت فرو شد ساعتی چند
نه دل می‌داد ازو دل بر گرفتن
نه میشایستش اندر بر گرفتن
بهر دیداری ازوی مست می‌شد
به هر جامی که خورد از دست می‌شد
چو می‌دید از هوش می‌شد دلش سست
چو می‌کردند پنهان باز می‌جست
نگهبانان بترسیدند از آن کار
کز آن صورت شود شیرین گرفتار
دریدند از هم آن نقش گزین را
که رنگ از روی بردی نقش چین را
چو شیرین نام صورت برد گفتند
که آن تمثال را دیوان نهفتند
پری زار است ازین صحرا گریزیم
به صحرای دگر افتیم و خیزیم
از آن مجمر چو آتش گرم گشتند
سپندی سوختند و در گذشتند
کواکب را به دود آتش نشاندند
جنیبت را به دیگر دشت راندند

شباهنگام کاین عنقای فرتوت
شکم پر کرد ازین یک دانه یاقوت
به دشت انجرک آرام کردند
به نوشانوش می‌در جام کردند
در آن صحرا فروخفتند سرمست
ریاحین زیر پای و باده بر دست
چو روز از دامن شب سر برآورد
زمانه تاج زرین بر سر آورد
بر آن پیروزه تخت آن تاجداران
رها کردند می بر جرعه خواران
وز آنجا تا در دیر پری سوز
پریدند آن پریرویان به یک روز
در آن مینوی میناگون چمیدند
فلک را رشته در مینا کشیدند
بساطی سبز چون جان خردمند
هوائی معتدل چون مهر فرزند
نسیمی خوشتر از باد بهشتی
زمین را در به دریا گل به کشتی
شقایق سنگ را بتخانه کرده
صبا جعد چمن را شانه کرده
مسلسل گشته بر گلهای حمری
نوای بلبل و آواز قمری
پرنده مرغکان گستاخ گستاخ
شمایل بر شمایل شاخ بر شاخ
بهر گوشه دو مرغک گوش بر گوش
زده بر گل صلای نوش بر نوش
بدان گلشن رسید آن نقش پرداز
همان نقش نخستین کرد آغاز
پری پیکر چو دید آن سبزه خوش
به می بنشست با جمعی پریوش
دگر ره دید چشم مهربانش
در آن صورت که بود آرام جانش
شگفتی ماند از آن نیرنگ سازی
گذشت اندیشه کارش ز بازی
دل سرگشته را دنبال برداشت
به پای خود شد آن تمثال برداشت
در آن آیینه دید از خود نشانی
چو خود را یافت بی‌خود شد زمانی
چنان شد در سخن ناساز گفتن
کزان گفتن نشاید باز گفتن
لعاب عنکبوتان مگس گیر
همائی را نگر چون کرد نخجیر
در آن چشمه که دیوان خانه کردند
پری را بین که چون دیوانه کردند
به چاره هر کجا تدبیر سازند
نه مردم دیو را نخجیر سازند
چو آن گل برگ رویان بر سر خاک
گل صد برگ را دیدند غمناک
بدانستند کان کار پری نیست
عجب کاریست کاری سرسری نیست
از آن پیشه پشیمانی گرفتند
بر آن صورت ثناخوانی گرفتند
که سر بازی کنیم و جان فشانیم
مگر کاحوال صورت باز دانیم
چو شیرین دید که ایشان راستگویند
به چاره راست کردن چاره جویند
به یاری خواستن بنمود زاری
که یاران را ز یارانست یاری
ترا از یار نگریزد بهر کار
خدای است آنکه بی مثل است و بی یار
بسا کارا که از یاری برآید
به باید یار تا کاری برآید
بدان بت پیکران گفت آن دلارام
کز این پیکر شدم بی‌صبر و آرام
بیا تا این حدیث از کس نپوشیم
بدین تمثال نوشین باده نوشیم
دگر باره نشاط آغاز کردند
می‌آوردند و عشرت ساز کردند
پیاپی شد غزلهای فراقی
بر آمد بانک نوشا نوش ساقی
بت شیرین نبید تلخ در دست
از آن تلخی و شیرینی جهان مست
بهر نوبت که می‌بر لب نهادی
زمین را پیش صورت بوسه دادی
چو مستی عاشقی را تنگ‌تر کرد
صبوری در زمان آهنگ در کرد
یکی را زان بتان بنشاند در راه
که هر کس را که بینی بر گذرگاه
نظر کن تا درین سامان چو پوید
وزین صورت به پرسش تا چه گوید
بسی پرسیده شد پنهان و پیدا
نمی‌شد سر آن صورت هویدا
تن شیرین گرفت از رنج سستی
کز آن صورت ندادش کس درستی
در آن اندوه می‌پیچید چون مار
فشاند از جزعها لولوی شهوار

سخن گوینده پیر پارسی خوان
چنین گفت از ملوک پارسی دان
که چون خسرو به ارمن کس فرستاد
به پرسش کردن آن سرو آزاد
شب و روز انتظار یار می‌داشت
امید وعده دیدار می‌داشت
به شام و صبح اندر خدمت شاه
کمر می‌بست چون خورشید و چون ماه
چو تخت آرای شد طرف کلاهش
ز شادی تاج سر می‌خواند شاهش
گرامی بود بر چشم جهاندار
چنین تا چشم زخم افتاد در کار
که از پولاد کاری خصم خونریز
درم را سکه زد بر نام پرویز
به هر شهری فرستاد آن درم را
بشورانید از آن شاه عجم را
ز بیم سکه و نیروی شمشیر
هراسان شد کهن گرگ از جوان شیر
چنان پنداشت آن منصوبه را شاه
که خسرو باخت آن شطرنج ناگاه
بر آن دلشد که لعبی چند سازد
بگیرد شاه نو را بند سازد
حسابی بر گرفت از روی تدبیر
نبود آگه ز بازیهای تقدیر
که نتوان راه خسرو را گرفتن
نه در عقده مه نو را گرفتن
چو هر کو راستی در دل پذیرد
جهان گیرد جهان او را نگیرد
بزرگ امید ازین معنی خبر یافت
شه نو را به خلوت جست و دریافت
حکایت کرد کاختر در وبالست
ملک را با تو قصد گوشمالست
بباید زفت روزی چند ازین پیش
شتاب آوردن و بردن سر خویش
مگر کاین آتشت بی‌دود گردد
وبال اخترت مسعود گردد
چو خسرو دید کاشوب زمانه
هلاکش را همی سازد بهانه
به مشگو رفت پیش مشگ مویان
وصیت کرد با آن ماهرویان
که می‌خواهم خرامیدن به نخجیر
دو هفته بیش و کم زین کاخ دلگیر
شما خندان و خرم دل نشینید
طرب سازید و روی غم نبینید
گر آید نار پستانی در این باغ
چو طاووسی نشسته بر پر زاغ
فرود آرید کان مهمان عزیز است
شما ماهید و خورشید آن کنیز است
بمانیدش که تا بیغم نشیند
طرب می‌سازد و شادی گزیند
و گر تنگ آید از مشکوی خضرا
چو خضر آهنگ سازد سوی صحرا
در آن صحرا که او خواهد بتازید
بهشتی روی را قصری بسازید
بدان صورت که دل دادش گوائی
خبر می‌داد از الهام خدائی
چو گفت این قصه بیرون رفت چون باد
سلیمان وار با جمعی پریزاد
زمین کن کوه خود را گرم کرده
سوی ارمن زمین را نرم کرده
ز بیم شاه می‌شد دل پر از درد
دو منزل را به یک منزل همی کرد
قضا را اسبشان در راه شد سست
در آن منزل که آن مه موی می‌شست
غلامان را بفرمود ایستادن
ستوران را علوفه برنهادن
تن تنها ز نزدیک غلامان
سوی آن مرغزار آمد خرامان
طوافی زد در آن فیروزه گلشن
میان گلشن آبی دید روشن
چو طاووسی عقابی باز بسته
تذروی بر لب کوثر نشسته
گیا را زیر نعل آهسته می‌سفت
در آن آهستگی آهسته می‌گفت
گر این بت جان بودی چه بودی
ور این اسب آن من بودی چه بودی
نبود آگه که آن شبرنگ و آن ماه
به برج او فرود آیند ناگاه
بسا معشوق کاید مست بر در
سبل در دیده باشد خواب در سر
بسا دولت که آید بر گذرگاه
چو مرد آگه نباشد گم کند راه
ز هر سو کرد بر عادت نگاهی
نظر ناگه در افتادش به ماهی
چو لختی دید از آن دیدن خطر دید
که بیش آشفته شد تا بیشتر دید
عروسی دید چون ماهی مهیا
که باشد جای آن مه بر ثریا
نه ماه آیینهٔ سیماب داده
چو ماه نخشب از سیماب زاده
در آب نیلگون چون گل نشسته
پرندی نیلگون تا ناف بسته
همه چشمه ز جسم آن گل اندام
گل بادام و در گل مغز بادام
حواصل چون بود در آب چون رنگ؟
همان رونق در او از آب و از رنگ
ز هر سو شاخ گیسو شانه می‌کرد
بنفشه بر سر گل دانه می‌کرد
اگر زلفش غلط می‌کرد کاری
که دارم در بن هر موی ماری
نهان با شاه می‌گفت از بنا گوش
که مولای توام هان حلقه در گوش
چو گنجی بود گنجش کیمیاسنج
به بازی زلف او چون مار بر گنج
فسونگر مار را نگرفته در مشت
گمان بردی که مار افسای را کشت
کلید از دست بستانبان فتاده
ز بستان نار پستان در گشاده
دلی کان نار شیرین کار دیده
ز حسرت گشته چون نار کفیده
بدان چشمه که جای ماه گشته
عجب بین کافتاب از راه گشته
چو بر فرق آب می‌انداخت از دست
فلک بر ماه مروارید می بست
تنش چون کوه برفین تاب می‌داد
ز حسرت شاه را برفاب می‌داد
شه از دیدار آن بلور دلکش
شده خورشید یعنی دل پر آتش
فشاند از دیده باران سحابی
که طالع شد قمر در برج آبی
سمنبر غافل از نظاره شاه
که سنبل بسته بد بر نرگسش راه
چو ماه آمد برون از ابر مشگین
به شاهنشه در آمد چشم شیرین
همائی دید بر پشت تذروی
به بالای خدنگی رسته سروی
ز شرم چشم او در چشمه آب
همی لرزی چون در چشمه مهتاب
جز این چاره ندید آن چشمه قند
که گیسو را چو شب بر مه پراکند
عبیر افشاند بر ماه شب افروز
به شب خورشید می‌پوشید در روز
سوادی بر تن سیمین زد از بیم
که خوش باشد سواد نقش بر سیم
دل خسرو بر آن تابنده مهتاب
چنان چون زر در آمیزد به سیماب
ولی چون دید کز شیر شکاری
بهم در شد گوزن مرغزاری
زبون‌گیری نکرد آن شیر نخجیر
که نبود شیر صیدافکن زبون گیر
به صبری کاورد فرهنگ در هوش
نشاند آن آتش جوشنده را جوش
جوانمردی خوش آمد را ادب کرد
نظرگاهش دگر جائی طلب کرد
به گرد چشمه دل را دانه می‌کاشت
نظر جای دگر بیگانه می‌داشت
دو گل بین کز دو چشمه خار دیدند
دو تشنه کز دو آب آزار دیدند
همان را روز اول چشمه زد راه
همین از چشمه‌ای افتاد در چاه
به سرچشمه گشاید هر کسی رخت
به چشمه نرم گردد توشه سخت
جز ایشان را که رخت از چشمه بردند
ز نرمیها به سختیها سپردند
نه بینی چشمه‌ای کز آتش دل
ندارد تشنه‌ای را پای در گل
نه خورشید جهان کاین چشمه خون
بدین کار است گردان گرد گردون
چو شه می‌کرد مه را پرده‌داری
که خاتون برد نتوان بی‌عماری
برون آمد پریرخ چون پری تیز
قبا پوشید و شد بر پشت شبدیز
حسابی کرد با خود کاین جوانمرد
که زد بر گرد من چون چرخ ناورد
شگفت آید مرا گر یار من نیست
دلم چون برد اگر دلدار من نیست
شنیدم لعل در لعل است کانش
اگر دلدار من شد کو نشانش
نبود آگه که شاهان جامه راه
دگرگونه کنند از بیم بدخواه
هوای دل رهش می‌زد که برخیز
گل خود را بدین شکر برآمیز
گر آن صورت بد این رخشنده جانست
خبر بود آن واین باری عیانست
دگر ره گفت از این ره روی برتاب
روا نبود نمازی در دو محراب
ز یک دوران دو شربت خورد نتوان
دو صاحب را پرستش کرد نتوان
و گر هست این جوان آن نازنین شاه
نه جای پرسش است او را در این راه
مرا به کز درون پرده بیند
که بر بی‌پردگان گردی نشیند
هنوز از پرده بیرون نیست این کار
ز پرده چون برون آیم بیکبار
عقاب خویش را در پویه پر داد
ز نعلش گاو و ماهی را خبر داد
تک از باد صبا پیشی گرفته
به جنبش با فلک خویشی گرفته
پری را می‌گرفت از گرم خیزی
به چشم دیو در می‌شد ز تیزی
پس از یک لحضه خسرو باز پس دید
به جز خود ناکسم گر هیچکس دید
ز هر سو کرد مرکب را روانه
نه دل دید و نه دلبر در میانه
فرود آمد بدان چشمه زمانی
ز هر سو جست از آن گوهرنشانی
شگفت آمد دلش را کاین چنین تیز
بدین زودی کجا رفت آن دلاویز
گهی سوی درختان دید گستاخ
که گوئی مرغ شد پرید بر شاخ
گهی دیده به آب چشمه می‌شست
چو ماهی ماه را در آب می‌جست
زمانی پل بر آب چشم بستی
گهی بر آب چشمه پل شکستی
ز چشمش برده آن چشمه سیاهی
در او غلطید چون در چشمه ماهی
چنان نالید کز بس نالش او
پشیمان شد سپهر از مالش او
مه و شبدیز را در باغ می‌جست
به چشمی باز و چشمی زاغ می‌جست
ز هر سو حمله بر چون باز نخجیر
که زاغی کرد بازش را گرو گیر
از آن زاغ سبک پر مانده پر داغ
جهان تاریک بروی چون پر زاغ
شده زاغ سیه باز سپیدش
درخت خار گشته مشک بیدش
ز بیدش گربه بید انجیر کرده
سرشگش تخم بید انجیر خورده
خمیده بیدش از سودای خورشید
بلی رسم است چوگان کردن از بید
بر آورد از جگر سوزنده آهی
که آتش در چو من مردم گیاهی
بهاری یافتم زو بر نخوردم
فراتی دیدم و لب تر نکردم
به نادانی ز گوهر داشتم چنگ
کنون می‌بایدم بر دل زدن سنگ
گلی دیدم نچیدم بامدادش
دریغا چون شب آمد برد بادش
در آبی نرگسی دیدم شکفته
چو آبی خفته وز او آب خفته
شنیدم کاب خفتد زر شود خاک
چرا سیماب گشت آن سرو چالاک
همائی بر سرم می‌داد سایه
سریرم را ز گردون کرد پایه
بر آن سایه چو مه دامن فشاندم
چو سایه لاجرم بی سنگ ماندم
نمد زینم نگردد خشک از این خون
بترزینم تبر زین چون بود چون
برون آمد گلی از چشمه آب
نمی‌گویم به بیداری که در خواب
کنون کان چشمه را با گل نه بینم
چو خار آن به که بر آتش نشینم
که فرمودم که روی از مه بگردان
چو بخت آمد به راهت ره بگردان
کدامین دیو طبعم را بر این داشت
که از باغ ارم بگذشت و بگذاشت
همه جائی شکیبائی ستودست
جز این یکجا که صید از من ربودست
چو برق از جان چراغی برفروزم
شکیب خام را بر وی بسوزم
اگر من خوردمی زان چشمه آبی
نبایستی ز دل کردن کبابی
نصیحت بین که آن هندو چه فرمود
که چون مالی بیابی زود خور زود
در این باغ از گل سرخ و گل زرد
پشیمانی نخورد آنکس که برخورد
من وزین پس جگر در خون کشیدن
ز دل پیکان غم بیرون کشیدن
زنم چندان طپانچه بر سر و روی
که یارب یاربی خیزد ز هر موی
مگر کاسوده‌تر گردم در این درد
تنور آتشم لختی سود سرد
ز بحر دیده چندان در ببارم
که جز گوهر نباشد در کنارم
کسی کاو را ز خون آماس خیزد
کی آسوده شود تا خون نریزد
زمانی گشت گرد چشمه نالان
به گریه دستها بر چشم مالان
زمانی بر زمین افتاد مدهوش
گرفت آن چشمه را چون گل در آغوش
از آن سرو روان کز چنگ رفته
ز سروش آب و از گل رنگ رفته
سهی سروش فتاده بر سر خاک
شده لرزان چنان کز باد خاشاک
به دل گفتا گر این ماه آدمی بود
کجا آخر قدمگاهش زمی بود
و گر بود او پری دشوار باشد
پری بر چشمه‌ها بسیار باشد
به کس نتوان نمود این داوری را
که خسرو دوست می‌دارد پریرا
مرا زین کار کامی برنخیزد
پری پیوسته از مردم گریزد
به جفت مرغ آبی باز کی شد
پری با آدمی دمساز کی شد
سلیمانم بباید نام کردن
پس آنگاهی پری را رام کردن
ازین اندیشه لختی باز می‌گفت
حکایت‌های دلپرداز می‌گفت
به نومیدی دل از دلخواه برداشت
به دارالملک ارمن راه برداشت

چو شیرین در مداین مهد بگشاد
ز شیرین لب طبقها شهد بگشاد
پس از ماهی کز آسایش اثر یافت
ز بیرون رفتن خسرو خبر یافت
که از بیم پدر شد سوی نخجیر
وز آنجا سوی ارمن کرد تدبیر
بدرد آمد دلش زان بی‌دوائی
که کارش داشت الحق بینوائی
چنین تا مدتی در خانه می‌بود
ز بی‌صبری دلش دیوانه می‌بود
حقیقت شد ورا کان یک سواره
که می‌کرد اندرو چندان نظاره
جهان آرای خسرو بود کز راه
نظر می‌کرد چون خورشید در ماه
بسی از خویشتن بر خویشتن زد
فرو خورد آن تغابن را و تن زد
صبوری کرد روزی چند در کار
نمود آنگه که خواهم گشت بیمار
مرا قصری به خرم مرغزاری
بباید ساختن بر کوهساری
که کوهستانیم گلزار پرورد
شد از گرمی گل سرخم گل زرد
بدو گفتند بت رویان دمساز
که‌ای شمع بتان چون شمع مگداز
تو را سالار ما فرمود جائی
مهیا ساختن در خوش هوائی
اگر فرماندهی تا کارفرمای
به کوهستان ترا پیدا کند جای
بگفت آری بباید ساختن زود
چنان قصری که شاهنشاه فرمود
کنیزانی کزو در رشک ماندند
به خلوت مرد بنا را بخواندند
که جادوئی است اینجا کار دیده
ز کوهستان بابل نو رسیده
زمین را اگر بگوید کای زمین خیز
هوا بینی گرفته ریز بر ریز
فلک را نیز اگر گوید بیارام
بماند تا قیامت بر یکی گام
ز ما قصری طلب کرد است جائی
کزان سوزنده‌تر نبود هوائی
بدان تا مردم آنجا کم شتابند
ز جادو جادوئیها در نیابند
بدین جادو شبیخونی عجب کن
هوائی هر چه ناخوشتر طلب کن
بساز آنجا چنان قصری که باید
ز ما درخواست کن مزدی که شاید
پس آنگه از خزو دیبا و دینار
وجوه خرج دادندش به خروار
چو بنا شاد گشت از گنج بردن
جهان پیمای شد در رنج بردن
طلب می‌کرد جائی دور از انبوده
حوالی بر حوالی کوه بر کوه
بدست آورد جائی گرم و دلگیر
کز او طفلی شدی در هفته پیر
بده فرسنگ از کرمانشهان دور
نه از کرمانشهان بل از جهان دور
بدانجا رفت و آنجا کارگه ساخت
به دوزخ در چنان قصری به پرداخت
که داند هر که آنجا اسب تازد
که حوری را چنان دوزخ نسازد
چو از شب گشت مشگین روی آن عصر
ز مشگو رفت شیرین سوی آن قصر
کنیزی چند با او نارسیده
خیانت کاری شهوت ندیده
در آن زندانسرای تنگ می‌بود
چو گوهر شهربند سنگ می‌بود
غم خسرو رقیب خویش کرده
در دل بر دو عالم پیش کرده

یکی شب از شب نوروز خوشتر
چه شب کز روز عید اندوه کش‌تر
سماع خرگهی در خرگه شاه
ندیمی چند موزون طبع و دلخواه
مقالت‌های حکمت باز کرده
سخن‌های مضاحک ساز کرده
به گرداگرد خرگاه کیانی
فرو هشته نمدهای الانی
دمه بر در کشیده تیغ فولاد
سر نامحرمان را داده بر باد
درون خرگه از بوی خجسته
بخور عود و عنبر کله بسته
نبید خوشگوار و عشرت خوش
نهاده منقل زرین پر آتش
زگال ارمنی بر آتش تیز
سیاهانی چو زنگی عشرت‌انگیز
چو مشک نافه در نشو گیاهی
پس از سرخی همی گیرد سیاهی
چرا آن مشک بید عود کردار
شود بعد از سیاهی سرخ رخسار
سیه را سرخ چون کرد آذرنگی؟
چو بالای سیاهی نیست رنگی
مگر کز روزگار آموخت نیرنگ
که از موی سیاه ما برد رنگ
به باغ مشعله دهقان انگشت
بنفشه می‌درود و لاله می‌کشت
سیه پوشیده چون زاغان کهسار
گرفته خون خود در نای و منقار
عقابی تیر خود کرده پر خویش
سیه ماری فکنده مهره در پیش
مجوسی ملتی هندوستانی
چو زردشت آمده در زندخوانی
دبیری از حبش رفته به بلغار
به شنگرفی مدادی کرده بر کار
زمستان گشته چون ریحان ازو خوش
که ریحان زمستان آمد آتش
صراحی چون خروسی ساز کرده
خروسی کو به وقت آواز کرده
ز رشک آن خروس آتشین تاج
گهی تیهو بر آتش گاه دراج
روان گشته به نقلان کبابی
گهی کبک دری گه مرغ آبی
ترنج و سیب لب بر لب نهاده
چو در زرین صراحی لعل باده
ز نرگس وز بنفشه صحن خرگاه
گلستانی نهاده در نظر گاه
ز بس نارنج و نار مجلس افروز
شده در حقه بازی باد نوروز
جهان را تازه‌تر دادند روحی
به سر بردند صبحی در صبوحی
ز چنگ ابریشم دستان نوازان
دریده پردهای عشق بازان
سرود پهلوی در ناله ی چنگ
فکنده سوز آتش در دل سنگ
کمانچه آه موسی وار می‌زد
مغنی راه موسیقار می‌زد
غزل برداشته رامشگر رود
که بدرود ای نشاط و عیش! بدرود!
چه خوش باغیست باغ زندگانی
گر ایمن بودی از باد خزانی
چه خرم کاخ شد کاخ زمانه
گرش بودی اساس جاودانه
از آن سرد آمد این کاخ دلاویز
که چون جا گرم کردی گویدت خیز!
چو هست این دیر خاکی سست بنیاد
بباده‌اش داد باید زود بر باد
ز فردا و زدی کس را نشان نیست
که رفت آن از میان ویندر میان نیست
یک امروز است ما را نقد ایام
بر او هم اعتمادی نیست تا شام
بیا تا یک دهن پر خنده داریم
به می جان و جهان را زنده داریم
به ترک خواب می‌باید شبی گفت
که زیر خاک می‌باید بسی خفت
ملک سرمست و ساقی باده در دست
نوای چنگ می‌شد شست در شست
در آمد گلرخی چون سرو آزاد
ز دلداران خسرو با دل شاد
که بر دربار خواهد بنده شاپور
چه فرمائی در آید یا شود دور؟
ز شادی درخواست جستن خسرو از جای
دگر ره عقل را شد کار فرمای
بفرمودش در آوردن به درگاه
ز دلگرمی به جوش آمد دل شاه
که بد دل در برش ز امید و از بیم
به شمشیر خطر گشته به دو نیم
همیشه چشم بر ره، دل دو نیم است
بلای چشم بر راهی عظیم است
اگر چه هیچ غم بی‌دردسر نیست
غمی از چشم بر راهی بتر نیست
مبادا هیچکس را چشم بر راه
کز او رخ زرد گردد عمر کوتاه
در آمد نقش بند مانوی دست
زمین را نقش های بوسه می‌بست
زمین بوسید و خود بر جای می‌بود
به رسم بندگان بر پای می‌بود
گرامی کردش از تمکین خود شاه
نشاند او را و خالی کرد خرگاه
بپرسید از نشان کوه و دشتش
شگفتی‌ها که بود از سر گذشتش
دعا برداشت اول مرد هشیار
که شه را زندگانی باد بسیار
مظفر باد بر دشمن سپاهش!
میفتاد از سر دولت کلاهش!
مرادش با سعادت رهسپر باد!
ز نو هر روزش اقبالی دگر باد!
حدیث بنده را در چاره سازی
بساطی هست با لختی درازی
چو شه فرمود گفتن چون نگویم
رضای شاه جویم چون نجویم
وز اول تا به آخر آنچه دانست
فرو خواند آنچه خواندن می‌توانست
از آن پنهان شدن چون مرغ از انبوه
وز آن پیدا شدن چون چشمه در کوه
به هر چشمه شدن هر صبح گاهی
بر آوردن مقنع وار ماهی
وز آن صورت به صورت باز خوردن
به افسون فتنه‌ای را فتنه کردن
وز آن چون هندوان بردن ز راهش
فرستادن به ترکستان شاهش
سخن چون زان بهار نو برآمد
خروشی بیخود از خسرو برآمد
به خواهش گفت کان خورشید رخسار
بگو تا چون به دست آمد دگر بار
مهندس گفت کردم هوشیاری
دگر اقبال خسرو کرد یاری
چو چشم تیر گر جاسوس گشتم
به دکان کمانگر برگذشتم
به دست آوردم آن سرو روان را
بت سنگین دل سیمین میان را
چه دیدم؟ تیزرائی تازه روئی
مسیحی بسته در هر تار موئی
همه رخ گل چو بادامه ز نغزی
همه تن دل چو بادام دو مغزی
میانی یافتم کز ساق تا روی
دو عالم را گره بسته به یک موی
دهانی کرده بر تنگیش زوری
چو خوزستانی اندر چشم موری
نبوسیده لبش بر هیچ هستی
مگر آیینه را آن هم به مستی
نکرده دست او با کس درازی
مگر با زلف خود وانهم به بازی
بسی لاغرتر از مویش میانش
بسی شیرین‌تر از نامش دهانش
اگر چه فتنه عالم شد آن ماه
چو عالم فتنه شد بر صورت شاه
چو مه را دل به رفتن تیز کردم
پس آنگه چاره ی شبدیز کردم
رونده ماه را بر پشت شبرنگ
فرستادم به چندین رنگ و نیرنگ
من اینجا مدتی رنجور ماندم
بدین عذر از رکابش دور ماندم
کنون دانم که آن سختی کشیده
به مشگوی ملک باشد رسیده
شه از دلدادگی در بر گرفتش
قدم تا فرق در گوهر گرفتش
سپاسش را طراز آستین کرد
بر او بسیار بسیار آفرین کرد
حدیث چشمه و سر شستن ماه
درستی داد قولش را بر شاه
ملک نیز آنچه در ره دید یکسر
یکایک باز گفت از خیر و از شر
حقیقت گشتشان که آن مرغ دمساز
به اقصای مداین کرده پرواز
قرار آن شد که دیگر باره شاپور
چو پروانه شود دنبال آن نور
زمرد را سوی کان آورد باز
ریاحین را به بستان آورد باز

چو شد معلوم کز حکم الهی
به هرمز برتبه شد پادشاهی
به فرخ‌تر زمان شاه جوانبخت
بدارالملک خود شد بر سر تخت
دلش گر چه به شیرین مبتلا بود
به ترک مملکت گفتن خطا بود
ز یک سو ملک را بر کار می‌داشت
ز دیگر سو نظر بر یار می‌داشت
جهان را از عمارت داد یاری
ولایت را ز فتنه رستگاری
ز بس کافتادگان را داد می‌داد
جهان را عدل نوشروان شد از یاد
چو از شغل ولایت باز پرداخت
دگرباره بنوش و ناز پرداخت
شکار و عیش کردی شام و شبگیر
نبودی یک زمان بی‌جام و نخجیر
چو غالب شد هوای دلستانش
بپرسید از رقیبان داستانش
خبر دادند کاکنون مدتی هست
کز این قصر آن نگارین رخت بر بست
نمی‌دانیم شاپورش کجا برد
چو شاهنشه نفرمودش چرا برد
شه از نیرنگ این گردنده دولاب
عجب در ماند و عاجز شد درین باب
ز شیرین بر طریق یادگاری
تک شبدیز کردش غمگساری
بیاد ماه با شبرنگ می‌ساخت
به امید گهر با سنگ می‌ساخت

چو شیرین را ز قصر آورد شاپور
ملک را یافت از میعادگه دور
فرود آوردش از گلگون رهوار
به گلزار مهین بانو دگر بار
چمن را سرو داد و روضه را حور
فلک را آفتاب و دیده را نور
پرستاران و نزدیکان و خویشان
که بودند از پی شیرین پریشان
چو دیدندش زمین را بوسه دادند
زمین گشتند و در پایش فتادند
بسی شکر و بسی شکرانه کردند
جهانی وقف آتش خانه کردند
مهین بانو نشاید گفت چون بود
که از شادی ز شادروان برون بود
چو پیری کو جوانی باز یابد
بمیرد زندگانی باز یابد
سرش در بر گرفت از مهربانی
جهان از سر گرفتش زندگانی
نه چندان دلخوشی و مهر دادش
که در صد بیت بتوان کرد یادش
ز گنج خسروی و ملک شاهی
فدا کردش که میکن هر چه خواهی
شکنج شرم در مویش نیاورد
حدیث رفته بر رویش نیاورد
چو می‌دانست کان نیرنگ سازی
دلیلی روشن است از عشق بازی
دگر کز شه نشانها بود دیده
وزان سیمین بران لختی شنیده
سر خم بر می جوشیده می‌داشت
به گل خورشید را پوشیده می‌داشت
دلش می‌داد تا فرمان پذیرد
قوی دل گردد و درمان پذیرد
نوازشهای بی‌اندازه کردش
همان عهد نخستین تازه کردش
همان هفتاد لعبت را بدو داد
که تا بازی کند با لعبتان شاد
دگر ره چرخ لعبت باز دستی
به بازی برد با لعبت پرستی
چو شیرین باز دید آن دختران را
ز مه پیرایه داد آن اختران را
همان لهو و نشاط اندیشه کردند
همان بازار پیشین پیشه کردند

چو دهقان دانه در گل پاک ریزد
ز گل گر دانه خیزد پاک خیزد
چو گوهر پاک دارد مردم پاک
کی آلوده شود در دامن خاک
مهین بانو که پاکی در گهر داشت
ز حال خسرو و شیرین خبر داشت
در اندیشید ازان دو یار دلکش
که چون سازد بهم خاشاک و آتش
به شیرین گفت که ای فرزانه فرزند!
نه بر من بر همه خوبان خداوند
یکی ناز تو و صد ملک شاهی
یکی موی تو وز مه تا به ماهی
سعادت خواجه تاش سایه ی تو
صلاح از جمله ی پیرایه ی تو
جهان را از جمالت روشنائی
جمالت در پناه ناآزموده
تو گنجی سر به مهری نابسوده
بد و نیک جهان ناآزموده
جهان نیرنگ‌ها داند نمودن
به در دزدیدن و یاقوت سودن
چنانم در دل آید کاین جهانگیر
به پیوند تو دارد رای و تدبیر
گر این صاحب جهان دلداده تست
شکاری بس شگرف افتاده تست
ولیکن گرچه بینی ناشکیبش
نه بینم گوش داری بر فریبش
نباید کز سر شیرین زبانی
خورد حلوای شیرین رایگانی
فرو ماند ترا آلوده ی خویش
هوای دیگری گیرد فرا پیش
چنان زی با رخ خورشید نورش
که پیش از نان نیفتی در تنورش
شنیدم ده هزارش خوبرویند
همه شکر لب و زنجیر مویند
دلش چون زان همه گلها بخندد
چه گوئی در گلی چون مهر بندد
بلی گر دست بر گوهر نیابد
سر از گوهر خریدن برنتابد
چو بیند نیک عهد و نیکنامت
ز من خواهد به آیینی تمامت
فلک را پارسائی بر تو گردد
جهان را پادشائی بر تو گردد
چو تو در گوهر خود پاک باشی
به جای زهر او تریاک باشی
و گر در عشق بر تو دست یابد
ترا هم غافل و هم مست یابد
چو ویس از نیکنامی دور گردی
به زشتی در جهان مشهور گردی
گر او ماهست ما نیز آفتابیم
و گر کیخسرو است افراسیابیم
پس مردان شدن مردی نباشد
زن آن به کش جوانمردی نباشد
بسا گل را که نغز وتر گرفتند
بیفکندند چون بو برگرفتند
بسا باده که در ساغر کشیدند
به جرعه ریختندش چون چشیدند
تو خود دانی که وقت سرفرازی
زناشوئی بهست از عشقبازی
چو شیرین گوش کرد آن پند چون نوش
نهاد آن پند را چون حلقه در گوش
دلش با آن سخن همداستان بود
که او را نیز در خاطر همان بود
به هفت اورنگ روشن خورد سوگند
به روشن نامه گیتی خداوند
که گر خون گریم از عشق جمالش
نخواهم شد مگر جفت حلالش
چو بانو دید آن سوگند خواری
پدید آمد دلش را استواری
رضا دادش که در میدان و در کاخ
نشیند با ملک گستاخ گستاخ
به شرط آنکه تنهائی نجوید
میان جمع گوید آنچه گوید
دگر روزینه کز صبح جهان تاب
طلی شد لعلی بر لولوی خوشاب
یزک داری ز لشکرگاه خورشید
عنان افکند بر برجیس و ناهید
همان یک شخص را کین ساز کرده
همان انجم‌گری آغاز کرده
چو شیر ماده آن هفتاد دختر
سوی شیرین شدند آشوب در سر
به مردی هر یکی اسفندیاری
به تیر انداختن رستم سواری
به چوگان خود چنان چالاک بودند
که گوی از چنبر گردون ربودند
خدنگ ترکش اندر سرو بستند
چو سروی بر خدنگ زین نشستند
همه برقع فرو هشتند بر ماه
روان گشتند سوی خدمت شاه
برون شد حاجب شه بارشان داد
شه آنکاره دل در کارشان داد
نوازش کرد شیرین را و برخاست
نشاندش پیش خود بر جانب راست
چه دید؟ الحق بتانی شوخ و دلبند
سرائی پر شکر شهری پر از قند
وز آن غافل که زور و زهره دارند
به میدان از سواری بهره دارند
ز بهر عرض آن مشکین نقابان
به نزهت سوی میدان شد شتابان
چو در بازی گه میدان رسیدند
پریرویان ز شادی می‌پریدند
روان شد هر مهی چون آفتابی
پدید آمد ز هر کبکی عقابی
چو خسرو دید که آن مرغان دمساز
چمن را فاختند و صید را باز
به شیرین گفت هین تا رخش تازیم
بر این پهنه زمانی گوی بازیم
ملک را گوی در چوگان فکندند
شگرفان شور در میدان فکندند
ز چوگان گشته بی‌دستان همه راه
زمین زان بید صندل سوده بر ماه
بهر گوئی که بردی باد را بید
شکستی در گریبان گوی خورشید
ز یکسو ماه بود و اخترانش
ز دیگر سو شه و فرمانبرانش
گوزن و شیر بازی می‌نمودند
تذرو و باز غارت می‌ربودند
گهی خورشید بردی گوی و گه ماه
گهی شیرین گرو دادی و گه شاه
چو کام از گوی و چوگان برگرفتند
طوافی گرد میدان در گرفتند
به شبدیز و به گلگون کرد میدان
چو روز و شب همی کردند جولان
وز آنجا سوی صحرا ران گشادند
به صید انداختن جولان گشادند
نه چندان صید گوناگون فکندند
که حدش در حساب آید که چندند
به زخم نیزه‌ها هر نازنینی
نیستان کرده بر گوران زمینی
به نوک تیر هر خاتون سواری
فرو داده ز آهو مرغزاری
ملک زان ماده شیران شکاری
شگفتی مانده در چابک سواری
که هر یک بود در میدان همائی
به دعوی گاه نخجیر اژدهائی
ملک می‌دید در شیرین نهانی
کز آن صیدش چه آرد ارمغانی
سرین و چشم آهو دید ناگاه
که پیدا شد به صید افکندن شاه
غزالی مست شمشیری گرفته
بجای آهوی شیری گرفته
از آن نخجیر پرد از جهانگیر
جهانگیری چو خسرو گشت نخجیر
چو طاوس فلک بگریخت از باغ
به گل چیدن به باغ آمد سیه زاغ
شدند از جلوه طاوسان گسسته
به پر زاغ رنگان بر نشسته
همه در آشیانها رخ نهفتند
ز رنج ماندگی تا روز خفتند
دگر روز آستان بوسان دویدند
به درگاه ملک صف بر کشیدند
همان چوگان و گوی آغاز کردند
همان نخجیر کردن ساز کردند
درین کردند ماهی عمر خود صرف
وزین حرفت نیفکندند یک حرف
ملک فرصت طلب می‌کرد بسیار
که با شیرین کند یک نکته بر کار
نیامد فرصتی با او پدیدش
که در بند توقف بد کلیدش
شبانگه کان شکر لب باز می‌گشت
همای عشق بی پرواز می‌گشت
شهنشه گفت کای بر نیکوان شاه
جمالت چشم دولت را نظر گاه
بیا تا بامدادان ز اول روز
شویم از گنبد پیروزه پیروز
می‌آریم و نشاط اندیشه گیریم
طرب سازیم و شادی پیشه گیریم
اگر شادیم اگر غمگین در این دیر
نه‌ایم ایمن ز دوران کهن سیر
چو می‌باید شدن زین دیر ناچار
نشاط از غم به و شادی ز تیمار
نهاد انگشت بر چشم آن پریوش
زمین را بوسه داد و کرد شبخوش
ملک بر وعده ماه شب‌افروز
درین فکرت که فردا کی شود روز

چو پیر سبزپوش آسمانی
ز سبزه برکشد بیخ جوانی
جوانان را و پیران را دگر بار
به سرسبزی در آرد سرخ گلزار
گل از گل تخت کاوسی برآرد
بنفشه پر طاوسی برآرد
بسا مرغا که عشق آوازه گردد
بسا عشق کهن کان تازه گردد
چو خرم شد به شیرین جان خسرو
جهان می‌کرد عهد خرمی نو
چو از خرم بهار و خرمی دوست
به گلها بردرید از خرمی پوست
گل از شادی علم در باغ می‌زد
سپاه فاخته بر زاغ می‌زد
سمن ساقی و نرگس جام در دست
بنفشه در خمار و سرخ گل مست
صبا برقع گشاده مادگان را
صلا در داده کار افتادگان را
شمال انگیخته هر سو خروشی
زده بر گاو چشمی پیل گوشی
زمین نطع شقایق پوش گشته
شقایق مهد مرزن گوش گشته
سهی سرو از چمن قامت کشیده
ز عشق لاله پیراهن دریده
بنفشه تاب زلف افکنده بر دوش
گشاده باد نسرین را بنا گوش
عروسان ریاحین دست بر روی
شگرفان شکوفه شانه در موی
هوا بر سبزه گوهرها گسسته
زمرد را به مروارید بسته
نموده ناف خاک آبستنی‌ها
ز ناف آورده بیرون رستنیها
غزال شیر مست از دلنوازی
بگرد سبزه با مادر به بازی
تذروان بر ریاحین پر فشانده
ریاحین در تذروان پر نشانده
زهر شاخی شکفته نو بهاری
گرفته هر گلی بر کف نثاری
نوای بلبل و آوای دراج
شکیب عاشقان را داده تاراج
چنین فصلی بدین عاشق نوازی
خطا باشد خطا بی‌ عشق بازی
خرامان خسرو و شیرین شب و روز
به هر نزهت گهی شاد و دل‌افروز
گهی خوردند می در مرغزاری
گهی چیدند گل در کوهساری
ریاحین بر ریاحین باده در دست
به شهرود آمدند آن روز سرمست
جنیبت بر لب شهرود بستند
به بانک رود و رامشگر نشستند
حلاوتهای شیرین شکرخند
نی شهرود را کرده نی قند
همان رونق ز خوبیش آن طرف را
که از باران نیسانی صدف را
عبیر ارزان ز جعد مشکبیزش
شکر قربان ز لعل شهد خیزش
ز بس خنده که شهدش بر شکر زد
به خوزستان شد افغان طبرزد
قد چون سروش از دیوان شاهی
به گلبن داده تشریف سپاهی
چو گل بر نرگسش کرده نظاره
به دندان کرده خود را پاره پاره
سمن کز خواجگی بر گل زدی دوش
غلام آن بنا گوش از بن گوش

ملک عزم تماشا کرد روزی
نظرگاهش چو شیرین دل فروزی
کسی را کان چنان دلخواه باشد
همه جائی تماشا گاه باشد
ز سبزه یافتند آرامگاهی
که جز سوسن نرست از وی گیاهی
در آن صحن بهشتی جای کردند
ملک را بارگه بر پای کردند
کنیزان و غلامان گرد خرگاه
ثریاوار گرد خرمن ماه
نشسته خسرو و شیرین به یک جای
ز دور آویخته دوری به یک پای
صراحیهای لعل از دست ساقی
به خنده گفت باد این عیش باقی
شراب و عاشقی همدست گشته
شهنشه زین دومی سرمست گشته
بر آمد تند شیری بیشه پرورد
که از دنبال می‌زد بر هوا گرد
چو بد مستان به لشگرگه در افتاد
و زو لشگر به یکدیگر بر افتاد
فراز آمد به گرد بارگه تنگ
به تندی کرد سوی خسرو آهنگ
شه از مستی شتاب آورد بر شیر
به یکتا پیرهن بی‌درع و شمشیر
کمان کش کرد مشتی تا بناگوش
چنان بر شیر زد کز شیر شد هوش
به فرمودش پس آنگه سر بریدن
ز گردن پوستش بیرون کشیدن
و زان پس رسم شاهان شد که پیوست
بود در بزمگه‌شان تیغ در دست
اگر چه شیر پیکر بود پرویز
ملک بود و ملک باشد گران خیز
ز مستی کرد با شیر آن دلیری
که نام مستی آمد شیر گیری
به دست آویز شیر افکندن شاه
مجال دست بوسی یافت آن ماه
دهان از بوسه چون جلاب‌تر کرد
ز بوسه دست شه را پر شکر کرد
ملک بر تنگ شکر مهر بشکست
که شکر در دهان باید نه در دست
لبش بوسید و گفت این انگبین است
نشان دادش که جای بوسه این است
نخستین پیک بود آن شکرین جام
که از خسرو به شیرین برد پیغام
اگر چه کرد صد جام دگر نوش
نشد جان نخستینش فراموش
میی کاول قدح جام آورد پیش
ز صد جام دگر دارد بها بیش
می اول جام صافی خیز باشد
به آخر جام دردآمیز باشد
گلی کاول بر آرد طرف جویش
فزون باشد ز صد گلزار بویش
دری کاول شکم باشد صدف را
ز لؤلؤ بشکند بسیار صف را
زهر خوردی که طعم نوش دارد
حلاوت بیشتر سر جوش دارد
دو عاشق چون چنان شربت چشیدند
عنان پیوسته از زحمت کشیدند
چو یکدم جای خالی یافتندی
چو شیر و می بهم بشتافتندی
چو دزدی کو به گوهر دست یابد
پس آنگه پاسبان را مست یابد
به چشمی پاس دشمن داشتندی
به دیگر چشم ریحان کاشتندی
چو فرصت در کشیدی خصم را میل
ربودندی یکی بوسه به تعجیل
صنم تا شرمگین بودی و هشیار
نبودی بر لبش سیمرغ را بار
در آن ساعت که از می مست گشتی
به بوسه با ملک همدست گشتی
چنان تنگش کشیدی شه در آغوش
که کردی قاقمش را پرنیان پوش
ز بس کز گاز نیلش در کشیدی
ز برگ گل بنفشه بر دمیدی
ز شرم آن کبودیهاش بر ماه
که مه را خود کبود آمد گذرگاه
اگر هشیار اگر سرمست بودی
سپیدابش چو گل بر دست بودی

فروزنده شبی روشنتر از روز
جهان روشن به مهتاب شب‌افروز
شبی باد مسیحا در دماغش
نه آن بادی که بنشاند چراغش
ز تاریکی در آن شب یک نشان بود
که آب زندگی در وی نهان بود
سوادی نه بر آن شبگون عماری
جز آن عصمت که باشد پرده‌داری
صبا گرد از جبین جان زدوده
ستاره صبح را دندان نموده
شبی بود از در مقصود جوئی
مراد آن شب ز مادر زاد گوئی
ازین سو زهره در گوهر گسستن
وز آن سو مه به مروارید بستن
زمین در مشک پیمودن به خروار
هوا در غالیه سودن صدف‌وار
ز مشک افشانی باد طربناک
عبیرآمیز گشته نافه ی خاک
دماغ عالم از باد بهاری
هوا را ساخته عود قماری
سماع زهره شب را در گرفته
مه یک هفته نصفی برگرفته
ثریا بر ندیمی خاص گشته
عطارد بر افق رقاص گشته
جرس جنبانی مرغان شب‌خیز
جرسها بسته در مرغ شب‌آویز
دد و دام از نشاط دانه خویش
همه مطرب شده در خانه خویش
اگر چه مختلف آواز بودند
همه با ساز شب دمساز بودند
ملک بر تخت افریدون نشسته
دل اندر قبله جمشید بسته
فروغ روی شیرین در دماغش
فراغت داده از شمع و چراغش
نسیم سبزه و بوی ریاحین
پیام آورده از خسرو به شیرین
کزین خوشتر شبی خواهد رسیدن؟
وزین شاداب‌تر بوئی دمیدن؟
چرا چندین وصال از دور بینیم
اگر نوریم تا در نور بینیم
و گر خونیم خونت چون نجوشد
و گر جوشد به من بر چند پوشد
هوائی معتدل چون خوش نخندیم
تنوری گرم نان چون در نبندیم
نه هر روزی ز نو روید بهاری
نه هر ساعت بدام آید شکاری
به عقل آن به که روزی خورده باشد
که بی‌شک کار کرده کرده باشد
بسا نان کز پی صیاد بردند
چو دیدی ماهی و مرغانش خوردند
مثل زد گرگ چون روبه دغا بود
طلب من کردم و روزی ترا بود
ازین فکرت که با آن ماه می‌رفت
چو ماه آن آفتاب از راه می‌رفت
دگر ره دیو را دربند می‌داشت
فرشتش بر سر سوگند می‌داشت
ازین سو تخت شاخنشه نهاده
وشاقی چند بر پای ایستاده
به خدمت پیش تخت شاه شاپور
چو پیش گنج باد آورد گنجور
و زان سو آفتاب بت‌پرستان
نشسته گرد او ده نار پستان
فرنگیس و سهیل سرو بالا
عجب نوش و فلکناز و همیلا
همایون و سمن ترک و پریزاد
ختن خاتون و گوهر ملک و دلشاد
گلاب و لعل را بر کار کرده
ز لعلی روی چون گلنار کرده
چو مستی خوان شرم از پیش برداشت
خرد راه وثاق خویش برداشت
ملک فرمود تا هر دلستانی
فرو گوید به نوبت داستانی
نشسته لعل داران قصب پوش
قصب بر ماه بسته لعل بر گوش
ز غمزه تیر و از ابرو کمان‌ساز
همه باریک بین و راست انداز
ز شکر هر یکی تنگی گشاده
ز شیرین بر شکر تنگی نهاده

فرنگیس اولین مرکب روان کرد
که دولت در زمین گنجی نهان کرد
از آن دولت فریدونی خبر داشت
زمین را باز کرد آن گنج برداشت
سهیل سیمتن گفتا تذروی
به بازی بود در پائین سروی
فرود آمد یکی شاهین به شبگیر
تذرو نازنین را کرد نخجیر
عجب‌نوش شکر پاسخ چنین گفت
که عنبر بو گلی در باغ بشگفت
بهشتی مرغی آمد سوی گلزار
ربود آن عنبرین گل را به منقار
از آن به داستانی زد فلکناز
که ما را بود یک چشم از جهان باز
به ما چشمی دگر کرد آشنائی
دو به بیند ز چشمی روشنائی
همیلا گفت آبی بود روشن
روان گشته میان سبز گلشن
جوان شیری بر آمد تشنه از راه
بدان چشمه دهان‌تر کرد ناگاه
همایون گفت لعلی بود کانی
ز غارتگاه بیاعان نهانی
در آمد دولت شاهی به تاراج
نهاد آن لعل را بر گوشه تاج
سمن ترک سمن بر گفت یکروز
جدا گشت از صدف دری شب‌افروز
فلک در عقد شاهی بند کردش
به یاقوتی دگر پیوند کردش
پریزاد پریرخ گفت ماهی
به بازی بود در نخجیر گاهی
بر آمد آفتابی ز آسمان بیش
کشید آن ماه را در چنبر خویش
ختن خاتون چنین گفت از سر هوش
که تنها بود شمشادی قصب پوش
به دو پیوست ناگه سروی آزاد
که خوش باشد به یکجا سرو و شمشاد
زبان بگشاد گوهر ملک دلبند
که زهره نیز تنها بود یک چند
سعادت بر گشاد اقبال را دست
قران مشتری در زهره پیوست
چو آمد در سخن نوبت به شاپور
سخن را تازه کرد از عشق منشور
که شیرین انگبینی بود در جام
شهنشه روغن او شد سرانجام
به رنگ‌آمیزی صنعت من آنم
که در حلوای ایشان زعفرانم
پس آنگه کردشان در پهلوی یاد
که احسنت ای جهان پهلو دو همزاد
جهان را هر دو چون روشن درخشید
ز یکدیگر مبرید و ملخشید
سخن چون بر لب شیرین گذر کرد
هوا پر مشک و صحرا پر شکر کرد
ز شرم اندر زمین می‌دید و می‌گفت
که دل بی‌عشق بود و یار بی‌جفت
چو شاپور آمد اندر چاره کار
دلم را پاره کرد آن پاره کار
قضای عشق اگرچه سر نبشته است
مرا این سر نبشت او در نبشت است
چو سر رشته سوی این نقش زیباست
ز سرخی نقش رویم نقش دیباست
مراکز دست خسرو نقل و جام است
نه کیخسرو پنا خسرو غلام است
سرم از سایه او تاجور باد
ندیمش بخت و دولت راهبر باد
چو دور آمد به خسرو گفت باری
سیه شیری بد اندر مرغزاری
گوزنی بر ره شیر آشیان کرد
رسن در گردن شیر ژیان کرد
من آن شیرم که شیرینم به نخجیر
به گردن بر نهاد از زلف زنجیر
اگر شیرین نباشد دستگیرم
چو شمع از سوزش بادی بمیرم
و گر شیر ژیان آید به حربم
چو شیرین سوی من باشد به چربم
حریفان جنس و یاران اهل بودند
به هر حرفی که می‌شد دست سودند
دل محرم بود چون تخته خاک
بر او دستی زنی حالی شود پاک
دگر ره طبع شیرین گرم‌تر گشت
دلش در کار خسرو نرم‌تر گشت
قدح پر باده کرد و لعل پر نوش
به خسرو داد کاین را نوش کن نوش
بخور کین جام شیرین نوش بادت
به جز شیرین همه فرموش بادت
ملک چون گل شدی هر دم شکفته
از آن لعل نسفته لعل سفته
گهی گفت ای قدح شب رخت بندد
تو بگری تلخ تا شیرین بخندند
گهی گفت ای سحر منمای دندان
مخند آفاق را بر من مخندان
بدست آن بتان مجلس افروز
سپهر انگشتری می‌باخت تا روز
ببرد انگشتری چون صبح برخاست
که بر بانگ خروس انگشتری خواست
بتان چون یافتند از خرمی بهر
شدند از ساحت صحرا سوی شهر
جهان خوردند و یک جو غم نخوردند
ز شادی کاه برگی کم نکردند
چو آمد شیشه خورشید بر سنگ
جهان بر خلق شد چون شیشه تنگ
دگر ره شیشه می بر گرفتند
چو شیشه باده‌ها بر سر گرفتند
بر آن شیشه دلان از ترکتازی
فلک را پیشه گشته شیشه بازی
به می خوردن طرب را تازه کردند
به عشرت جان شب را تازه کردند
همان افسانه دوشینه گفتند
همان لعل پرندوشینه سفتند
دل خسرو ز عشق یار پرجوش
به یاد نوش لب می‌کرد می نوش
می رنگین زهی طاوس بی‌مار
لب شیرین زهی خرمای بیخار
نهاده بر یکی کف ساغرمل
گرفته بر دگر کف دسته گل
از آن می‌خورد و زان گل بوی برداشت
پی دل جستن دلجوی برداشت
شراب تلخ در جانش اثر کرد
به شیرینی سوی شیرین نظر کرد
به غمزه گفت با او نکته‌ای چند
که بود از بوسه لبها را زبانبند
هم از راه اشارت‌های فرخ
حدیث خویشتن را یافت پاسخ
سخنها در کرشمه می‌نهفتند
به نوک غمزه گفتند آنچه گفتند
همه شب پاسبانی پیشه کردند
بسی شب را درین اندیشه کردند
ز گرمی روی خسرو خوی گرفته
صبوح خرمی را پی گرفته
که شیرین را چگونه مست یابد
بر آن تنگ شکر چون دست یابد
نمی‌افتاد فرصت در میانه
که تیر خسرو افتد بر نشانه
دل شادش به دیدار دل‌افروز
طرب می‌کرد و خوش می‌بود تا روز
چو بر شبدیز شب گلگون خورشید
ستام افکند چون گلبرگ بربید
مه و خورشید دل در صید بستند
به شبدیز و به گلگون برنشستند
شدند از مرز موقان سوی شهرود
بنا کردند شهری از می و رود
گهی بر گرد شط بستند زنجیر
ز مرغ و ماهی افکندند نخجیر
گهی بر فرضه نوشاب شهرود
جهان پر نوش کردند از می و رود
گهی راندند سوی دشت مندور
تهی کردنددشت از آهو و گور
بدینسان روزها تدبیر کردند
گهی عشرت گهی نخجیر کردند
عروس شب چو نقش افکند بر دست
به شهرآرائی انجم کله بربست
عروس شاه نیز از حجله برخاست
به روی خویشتن مجلس بیاراست
عروسان دگر با او شده یار
همه مجلس عروس و شاه بیکار
شکر بسیار و بادام اندکی بود
کبوتر بی حد و شاهین یکی بود
همه بر یاد خسرو می‌گرفتند
پیاپی خوشدلی را بی گرفتند
شبی بی‌رود و رامشگر نبودند
زمانی بی می و ساغر نبودند
می و معشوق و گلزار و جوانی
ازین خوشتر نباشد زندگانی
تماشای گل و گلزار کردن
می لعل از کف دلدار خوردن
حمایل دستها در گردن یار
درخت نارون پیچیده بر نار
به دستی دامن جانان گرفتن
به دیگر دست نبض جان گرفتن
گهی جستن به غمزه چاره‌سازی
گهی کردن به بوسه نرد بازی
گه آوردن بهارتر در آغوش
گهی بستن بنفشه بر بناگوش
گهی در گوش دلبر راز گفتن
گهی غم‌های دل پرداز گفتن
جهان اینست و این خود در جهان نیست
و گر هست ای عجب جز یک زمان نیست