حکایت ۱ - با طایفه دانشمندان در جامع دمشق بحثی همی‌کردم

با طایفه دانشمندان در جامع دمشق بحثی همی‌کردم که جوانی در آمد و گفت: در این میان کسی هست که زبان پارسی بداند؟

غالب اشارت به من کردند.

گفتمش: خیر است!

گفت: پیری صد و پنجاه ساله در حالت نزع است و به زبان عجم چیزی همی‌گوید و مفهوم ما نمی‌گردد. گر به کرم رنجه شوی مزد یابی، باشد که وصیتی همی‌کند.

چون به بالینش فراز شدم این می‌گفت:

دمی چند گفتم بر آرم به کام
دریغا که بگرفت راه نفس ۱

دریغا که بر خوان الوان عمر
دمی خورده بودیم و گفتند بس ۲

معانی این سخن را به عربی با شامیان همی‌گفتم و تعجب همی‌کردند از عمر دراز و تأسف او همچنان بر حیات دنیا.

گفتم: چگونه‌ای در این حالت؟

گفت: چه گویم؟،

ندیده‌ای که چه سختی همی‌رسد به کسی
که از دهانش به در می کنند دندانی ۳

قیاس کن که چه حالت بود در آن ساعت
که از وجود عزیزش به در رود جانی ۴

گفتم: تصور مرگ از خیال خود به در کن و وهم را بر طبیعت مستولی مگردان که فیلسوفان یونان گفته‌اند مزاج ار چه مستقیم بود، اعتماد بقا را نشاید و مرض گرچه هایل، دلالت کلی بر هلاک نکند. اگر فرمایی طبیبی را بخوانم تا معالجت کند.

دیده بر کرد و بخندید و گفت:

دست بر هم زند طبیب ظریف
چون خرف بیند اوفتاده حریف ۵

خواجه در بند نقش ایوان است
خانه از پایبند ویران است ۶

پیرمردی ز نزع می نالید
پیرزن صندلش همی ‌مالید ۷

چون مخبط شد اعتدال مزاج
نه عزیمت اثر کند نه علاج ۸