جستجو در گوهرین

حاجَتِ خود گَر نگفتی آن فَقیر
او بِدادیّ و بِدانِسْتی ضَمیر
آنچه در دل داشتی آن پُشتْ‌خَم
قَدْرِ آن دادی بِدو نه بیش و کَم
پَس بِگُفتَندی چه دانستی که او
این قَدَر اندیشه دارد ای عَمو‌؟
او بِگُفتی خانهٔ دل خَلْوَت است
خالی از کُدْیه مِثالِ جَنَّت است
اَنْدَرو جُز عشقِ یَزدان کارْ نیست
جُز خیالِ وَصْلِ او دَیّارْ نیست
خانه را من روفْتَم از نیک و بَد
خانه‌اَم پُرَّست از عشقِ اَحَد
هرچه بینم اَنْدَرو غیرِ خدا
آنِ من نَبْوَد بُوَد عکسِ گدا
گَر در آبی نَخْل یا عُرجون نِمود
جُز زِ عکسِ نَخْله‌یی بیرون نبود
در تَکِ آب اَرْ بِبینی صورتی
عکسِ بیرون باشد آن نَقْش ای فَتی
لیکْ تا آب از قَذیٰ خالی شُدن
تَنْقیه شَرط است در جویِ بَدَن
تا نَمانَد تیرگیّ و خَسْ دَرو
تا اَمین گردد نِمایَد عکسِ رو
جُز گِلابه در تَنَت کو ای مُقِل‌؟
آبْ صافی کُن زِ گِل ای خَصْمِ دل
تو بَر آنی هر دَمی کَزْ خواب و خَور
خاک ریزی اَنْدَرین جو بیش تَر

چون دلِ آن آبْ زین‌ها خالی است
عکسِ روها از بُرونْ در آب جَست
پَس تو را باطِنْ مُصَفّا ناشُده
خانه پُر از دیو و نَسْناس و دَده
ای خَری زِاسْتیزه مانْده در خَری
کِی زِ اَرْواحِ مَسیحی بو بَری‌؟
کِی شِناسی گَر خیالی سَر کُند
کَزْ کُدامین مَکْمَنی سَر بَر کَند
چون خیالی می‌شود در زُهْدْ تَن
تا خیالات از دَرونه روفْتَن

خَر بَسی کوشید و او را دَفْع گفت
لیکْ جوعُ الْکَلْب با خَر بود جُفت
غالِب آمد حِرْص و صَبرَش بُد ضَعیف
بَس گِلوها که بُرَد عشقِ رَغیف
زان رَسولی کِشْ حَقایِق داد دست
کادَ فَقْرٌ اَنْ یَکونْ کُفر آمده‌ست
گشته بود آن خَر مَجاعَت را اسیر
گفت اگر مَکْر است یک رَهْ مُرده گیر
زین عَذابِ جوعْ باری وا رَهَم
گَر حَیات این است من مُرده بِه اَم
گَر خَر اَوَّل توبه و سوگند خَورْد
عاقِبَت هم از خَری خَبْطی بِکَرد
حِرْصْ کور و اَحْمَق و نادان کُند
مرگ را بر اَحْمَقان آسان کُند
نیست آسان مرگْ بر جانِ خَران
که ندارند آبِ جانِ جاودان
چون ندارد جانِ جاوید او شَقی‌ست
جُراتِ او بر اَجَل از اَحْمَقی‌ست
جَهْد کُن تا جانْ مُخَلَّد گَردَدَت
تا به روزِ مرگْ بَرگی باشَدَت
اِعْتِمادش نیز بر رازِق نَبود
که بَر اَفْشانَد بَرو از غَیْبْ جود
تاکُنونَش فَضْلْ بی‌روزی نداشت
گرچه گَهْ‌گَهْ بر تَنَش جوعی گُماشت
گَر نباشد جوعْ صد رنجِ دِگَر
از پِیِ هَیْضه بَر آرَد از تو سَر
رَنجِ جوعْ اولیٰ بُوَد خود زان عِلَل
هم به لُطفِ و هم به خِفَّت هم عَمَل
رنجِ جوع از رنج‌ها پاکیزه‌تَر
خاصه در جوع است صد نَفْع و هُنر

جوعْ خود سُلطانِ داروهاست هین
جوعْ در جان نِهْ چُنین خوارَش مَبین
جُمله ناخوش از مَجاعَتْ خوش شُده‌ست
جُمله خوش‌ها بی‌مَجاعَت‌ها رَد است

آن یکی می‌خورْد نانِ فَخْفَره
گفت سایِل چون بِدین اَسْتت شَرَه‌؟
گفت جوع از صَبرْ چون دوتا شود
نانِ جو در پیشِ من حَلْوا شود
پَس تَوانَم که همه حَلْوا خَورَم
چون کُنم صَبری صَبورَم لاجَرَم
خود نباشد جوعْ هر کَس را زَبون
کین عَلَف‌زاری‌ست زَ انْدازه بُرون
جوعْ مَر خاصانِ حَق را داده‌اند
تا شوند از جوعْ شیرِ زورْمَند
جوعْ هر جِلْفِ گدا را کِی دَهَند‌؟
چون عَلَف کَم نیست پیشِ او نَهَند
که بِخور که هم بِدین اَرْزانی‌یی
تو نه‌یی مُرغابْ مُرغِ نانی‌یی

شیخ می‌شُد با مُریدی بی‌دِرَنگ
سویِ شهری نان بِدان جا بود تَنگ
تَرسِ جوع و قَحْط در فِکْرِ مُرید
هر دَمی می‌گشت از غَفْلَت پَدید
شیخْ آگَهْ بود و واقِف از ضَمیر
گفت او را چند باشی در زَحیر‌؟
از برایِ غُصّهٔ نانْ سوختی
دیدهٔ صَبر و تَوکُّل دوختی
تو نه‌یی زان نازنینانِ عَزیز
که تورا دارند بی‌جَوْز و مَویز
جوعْ رِزْقِ جانِ خاصانِ خداست
کِی زَبونِ هَمچو تو گیج گداست‌؟
باش فارغْ تو از آن‌ها نیستی
که دَرین مَطْبَخ تو بی‌نانْ بیسْتی
کاسه بر کاسه‌ست و نانْ بر نانْ مُدام
از برایِ این شِکَم‌خوارانِ عام
چون بِمیرَد می‌رَوَد نانْ پیش پیش
کِی زِ بیمِ بی‌نَوایی کُشته خویش
تو بِرَفتی مانْد نانْ بَرخیز گیر
ای بِکُشته خویش را اَنْدَر زَحیر
هین تَوکُّل کُن مَلَرزان پا و دست
رِزْقِ تو بر تو زِ تو عاشق‌تَر است
عاشق است و می‌زَنَد او مولْ‌مول
که زِ بی‌صَبریْت داند ای فُضول
گَر تو را صَبری بُدی رِزْق آمدی
خویشتن چون عاشقانْ بر تو زَدی
این تَبِ لَرْزه زِ خَوْفِ جوع چیست‌؟
در تَوکُّل سیر می‌تانَند زیست

یک جَزیره‌یْ سَبز هست اَنْدَر جهان
اَنْدَرو گاوی‌ست تنها خوش‌دَهان
جُمله صَحرا را چَرَد او تا به شب
تا شود زَفْت و عَظیم و مُنْتَجَب
شب زِ اندیشه که فردا چه خورَم‌؟
گردد او چون تارِ مو لاغَر زِ غَم
چون بَرآیَد صُبح گردد سَبز دشت
تا میانْ رُسته قَصیلِ سَبز و کَشت
اَنْدَر اُفْتَد گاوْ با جوعُ الْبَقَر
تا به شب آن را چَرَد او سَر به سَر
بازْ زَفْت و فَربه و لَمْتُر شود
آن تَنَش از پیه و قُوَّت پُر شود
بازْ شب اَنْدَر تَب اُفْتَد از فَزَع
تا شود لاغَر زِ خَوْفِ مُنْتَجَع
که چه خواهم خورْد فردا وَقتِ خَور
سال‌ها این است کارِ آن بَقَر
هیچ نَنْدیشَد که چندین سالْ من
می‌خورَم زین سَبزه‌زار و زین چَمَن
هیچ روزی کَم نَیامَد روزی اَم
چیست این تَرس و غَم و دِلْسوزی اَم‌؟
بازْ چون شب می‌شود آن گاوِ زَفْت
می‌شود لاغَر که آوَهْ رِزْقْ رَفت
نَفْسْ آن گاو است و آن دشتْ این جهان
کو هَمی لاغَر شود از خَوْفِ نان
که چه خواهم خورْد مُسْتَقْبَل عَجَب‌؟
لوتِ فردا از کجا سازَم طَلَب‌؟
سال‌ها خورْدیّ و کم نامَد زِ خَور
تَرکِ مُسْتَقْبَل کُن و ماضی نِگَر
لوت و پوتِ خورده را هم یاد آر
مَنْگَر اَنْدَر غابِر و کَم باش زار

بُرد خَر را روبَهَک تا پیشِ شیر
پاره‌پاره کَردَش آن شیرِ دَلیر
تشنه شُد از کوششْ آن سُلطانِ دَد
رَفت سویِ چَشمه تا آبی خورَد
روبَهَک خورْد آن جِگَربَند و دِلَش
آن زمان چون فُرصتی شُد حاصِلَش
شیر چون وا گشت از چَشمه به خَور
جُست در خَر دل نه دل بُد نه جِگَر
گفت روبَهْ را جِگَر کو‌؟ دل چه شُد‌؟
که نباشد جانِوَر را زین دو بُد
گفت گَر بودی وِرا دلْ یا جِگَر
کِی بِدین جا آمدی بارِ دِگَر‌؟
آن قیامَت دیده بود و رَسْتخیز
وان زِ کوه اُفتادن و هَوْل و گُریز
گَر جِگَر بودی وِرا یا دلْ بُدی
بارِ دیگر کِی بَرِ تو آمدی‌؟
چون نباشد نورِ دل دل نیست آن
چون نباشد روح جُز گِل نیست آن
آن زُجاجی کو ندارد نورِ جان
بَوْل و قاروره‌ست قِنْدیلَش مَخوان
نورِ مِصْباح است دادِ ذوالْجَلال
صنْعَتِ خَلْق است آن شیشه وْ سُفال
لاجَرَم در ظَرْف باشد اِعْتِداد
در لَهَب‌ها نَبْوَد اِلّا اِتِّحاد
نورِ شش قِنْدیل چون آمیختند
نیست اَنْدَر نورَشانْ اَعْداد و چند
آن جُهود از ظَرْف‌ها مُشرک شُده‌ست
نورْ دید آن مُؤمن و مُدْرِک شُده‌ست
چون نَظَر بر ظَرْف اُفْتَد روح را
پَس دو بیند شَیْث را و نوح را
جو که آبش هست جو خود آن بُوَد
آدمی آن است کو را جان بُوَد
این نه مَردانَند این‌ها صورَتَند
مُردهٔ نانَند و کُشته‌یْ شَهْوَتَند

آن یکی با شمعْ بَرمی‌گشت روز
گِردِ بازاری دِلَش پُر عشق و سوز
بوالْفُضولی گفت او را کِی فُلان
هین چه می‌جویی به سویِ هر دُکان‌؟
هین چه می‌گردی تو جویان با چراغ
در میانِ روزِ روشن‌؟ چیست لاغ‌؟
گفت می‌جویَم به هر سو آدمی
که بُوَد حَیّ از حَیاتِ آن دَمی
هست مَردی‌؟ گفت این بازار پُر
مَردُمانَند آخِر ای دانایِ حُر
گفت خواهم مَرد بر جاده یْ دو رَهْ
در رَهِ خشم و به هنگام شَرَه
وَقتِ خشم و وَقتِ شَهْوت مَرد کو‌؟
طالِبِ مَردی دَوانَم کو به کو
کو دَرین دو حالْ مَردی در جهان‌؟
تا فِدایِ او کُنم امروز جان
گفت نادر چیز می‌جویی وَلیک
غافِل از حُکْم و قَضایی بین تو نیک
ناظِرِ فَرعی زِ اَصْلی بی‌خَبَر
فَرعْ ماییم اَصْلْ اَحْکامِ قَدَر
چَرخِ گَردان را قَضا گُمرَه کُند
صدعُطارِد را قَضا اَبْلَه کُند
تَنگ گَرداند جهانِ چاره را
آب گَردانَد حَدید و خاره را
ای قَراری داده رَهْ را گامْ گام
خامِ خامی خامِ خامی خامِ خام
چون بِدیدی گَردشِ سنگْ آسیا
آبِ جو را هم بِبین آخِر بیا
خاک را دیدی بَرآمَد در هوا
در میانِ خاکْ بِنْگَر باد را
دیگ‌هایِ فِکْر می‌بینی به جوش
اَنْدَر آتش هم نَظَر می‌کُن به هوش
گفت حَقْ اَیّوب را در مَکْرُمَت
من به هر موییْت صَبری دادَمَت
هین به صَبرِ خود مَکُن چندین نَظَر
صَبر دیدی صَبر دادن را نِگَر
چند بینی گَردشِ دولاب را‌؟
سَر بُرون کُن هم بِبین تیز آب را
تو هَمی‌گویی که می‌بینم وَلیک
دیدِ آن را بَس عَلامَت هاست نیک
گَردشِ کَف را چو دیدی مُخْتَصَر
حیرتَت باید به دریا دَر نِگَر
آن کِه کَف را دید سِر گویان بُوَد
وان کِه دریا دید او حیران بُوَد
آن که کَف را دید نیَّت‌ها کُند
وان که دریا دید دلْ دریا کُند
آن که کَف‌ها دید باشد در شُمار
وان که دریا دید شُد بی‌اِخْتیار
آن که او کَف دید در گَردش بُوَد
وان که دریا دید او بی‌غِشْ بُوَد

مَر مُغی را گفت مَردی کِی فُلان
هین مُسلمان شو بِباش از مؤمنان
گفت اگر خواهد خدا مُؤمن شَوَم
وَرْ فَزایَد فَضْل هم موقِنْ شَوَم
گفت می‌خواهد خدا ایمانِ تو
تا رَهَد از دستِ دوزخْ جانِ تو
لیک نَفْسِ نَحْس و آن شَیطانِ زشت
می‌کَشَندَت سویِ کُفران و کُنِشت
گفت ای مُنْصِف چو ایشان غالِب‌اَند
یارِ او باشم که باشد زورْمَند
یارِ آن تانَم بُدنْ کو غالِب است
آن طَرَف اُفتَم که غالِبْ جاذِب است
چون خدا می‌خواست از من صِدْقِ زَفْت
خواستِ او چه سود چون پیشش نرفت‌؟
نَفْس و شَیطان خواستِ خود را پیش بُرد
وآن عِنایَتْ قَهْر گشت و خُرد و مُرد
تو یکی قَصْر و سَرایی ساختی
اَنْدَرو صد نَقْشِ خوشْ اَفْراختی
خواستی مَسجد بُوَد آن جایِ خَیْر
دیگری آمد مَر آن را ساخت دَیْر
یا تو بافیدی یکی کَرباسْ تا
خوش بِسازی بَهْرِ پوشیدن قَبا
تو قَبا می‌خواستی خَصْم از نَبَرد
رَغمِ تو کَرباس را شلوار کرد
چاره کَرباس چِه بْوَد‌؟ جانِ من
جُز زَبونِ رایِ آن غالِب شُدن
او زَبون شُد جُرمِ این کَرباس چیست‌؟
آن کِه او مَغْلوبِ غالِب نیست کیست‌؟
چون کسی بی‌خواستِ او بر وِیْ بِرانْد
خارْبُن در مُلْک و خانه یْ او نِشانْد
صاحِبِ خانه بِدین خواری بُوَد
که چُنین بر وِیْ خَلاقَت می‌رَوَد
هم خَلَق گردم من اَرْ تازه وْ نُوَم
چون که یارِ این چُنین خواری شَوَم
چون که خواستِ نَفْس آمد مُسْتَعان
تَسْخَر آمد اَیْشْ شاءَ اللهُ کان
من اگر نَنگِ مُغان یا کافرم
آن نی اَم که بر خدا این ظَنْ بَرَم
که کسی ناخواهِ او و رَغْمِ او
گردد اَنْدَر مُلْکَتِ او حُکْم جو
مُلْکَتِ او را فرو گیرد چُنین
که نَیارَد دَم زدن دَمْ آفرین
دَفْعِ او می‌خواهد و می‌بایَدَش
دیوْ هر دَمْ غُصّه می‌اَفْزایَدَش
بَندهٔ این دیو می‌باید شُدن
چون که غالِب اوست در هر اَنْجُمَن
تا مَبادا کین کَشَد شَیطان زِ من
پَس چه دَستَم گیرد آنجا ذوالْمِنَن‌؟
آن که او خواهد مُرادِ او شود
از که کارِ من دِگَر نیکو شود‌؟

حاشَ لِله اَیْشْ شاءَ اللهُ کان
حاکِم آمد در مَکان و لامَکان
هیچ کَس در مُلْکِ او بی‌اَمرِ او
در نَیَفزایَد سَرِ یک تایِ مو
مُلْکْ مُلْکِ اوست فَرمانْ آنِ او
کمترین سگ بر دَر آن شَیطانِ او
تُرکَمان را گَر سگی باشد به دَر
بر دَرَش بِنْهاده باشد رو و سَر
کودکانِ خانه دُمَّش می‌کَشَند
باشد اَنْدَر دستِ طِفْلان خوارْمَند
باز اگر بیگانه‌یی مَعْبَر کُند
حَمله بر وِیْ هَمچو شیرِ نَر کُند
که اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّار شُد
با وَلی گُل با عَدو چون خار شُد
ز آبِ تُتْماجی که دادَش تُرکَمان
آن چُنان وافی شُده‌ست و پاسْبان
پَس سگِ شَیطان که حَق هَستَش کُند
اَنْدَرو صد فِکْرَت و حیلَت تَنَد
آبِ روها را غذایِ او کُند
تا بَرَد او آبِ رویِ نیک و بَد
آبِ تُتْماج است آبِ رویِ عام
که سگِ شَیطان از آن یابَد طَعام
بر دَرِ خَرگاهِ قُدرتْ جانِ او
چون نباشد حُکْم را قُربان‌؟ بِگو
گَلّه گَلّه از مُرید و از مَرید
چون سگِ باسِطْ ذِراعی بِالْوَصید
بر دَرِ کَهْفِ اُلوهیَّت چو سگ
ذَرّه ذَرّه اَمْرجو بَر جَسته رَگ
ای سگِ دیو اِمْتِحان می‌کُن که تا
چون دَرین رَهْ می‌نَهَند این خَلْق پا
حَمله می‌کُن مَنْع می‌کُن می‌نِگَر
تا که باشد ماده اَنْدَر صِدْق و نَر
پَس اَعوذْ از بَهْرِ چه باشد چو سگ
گشته باشد از تَرَفُّع تیزْتَگ‌؟
این اَعوذْ آن است کِی تُرکِ خَطا
بانگ بَر زَن بر سگَت رَهْ بَر گُشا
تا بِیایَم بر دَرِ خَرگاهِ تو
حاجَتی خواهم زِ جود و جاهِ تو
چون که تُرک از سَطْوَتِ سگْ عاجِز است
این اَعوذ و این فَغانْ ناجایز است
تُرک هم گوید اَعوذْ از سگ که من
هم زِ سگ دَر مانده‌ام اَنْدَر وَطَن
تو نمی‌آری بَرین دَر آمدن
من نمی‌آرَم زِ دَر بیرون شُدن
خاکْ اکنون بر سَرِ تُرک و قُنُق
که یکی سگ هر دو را بَندَد عُنُق
حاشَ لِلهْ تُرک بانگی بَر زَنَد
سگ چه باشد شیرِ نَر خون قَی کُند
ای کِه خود را شیرِ یَزدان خوانده‌یی
سال‌ها شُد با سگی دَر مانده‌یی
چون کُند این سگ برایِ تو شکار
چون شکارِ سگ شُده‌ستی آشکار‌؟

گفت مؤمن بِشْنو ای جَبْری خِطاب
آنِ خود گفتی نَکْ آوردم جواب
بازیِ خود دیدی ای شَطرنج‌باز
بازیِ خَصْمَت بِبین پَهْن و دراز
نامهٔ عُذرِ خودَت بَر خوانْدی
نامهٔ سُنّی بِخوان چه مانْدی‌؟
نکته گفتی جَبْریانه در قَضا
سِرِّ آن بِشْنو زِ من در ماجَرا
اِخْتیاری هست ما را بی‌گُمان
حِسّ را مُنْکِر نَتانی شُد عِیان
سنگ را هرگز نگوید کَس بیا
از کُلوخی کَس کجا جویَد وَفا‌؟
آدمی را کَس نگوید هین بِپَر
یا بیا ای کور تو در من نِگَر
گفت یَزدان ما عَلَی الْاَعْمیٰ حَرَج
کِی نَهَد بر کَس حَرَجْ رَبُّ الْفَرَج‌؟
کس نگوید سنگ را دیر آمدی
یا که چوبا تو چرا بر من زدی‌؟
این چُنین واجُست‌ها مَجْبور را
کَس بگوید‌؟ یا زَنَد مَعْذور را‌؟
اَمر و نَهی و خَشم و تَشْریف و عِتاب
نیست جُز مُخْتار را ای پاکْ‌جیب
اِخْتیاری هست در ظُلم و سِتَم
من ازین شَیطان و نَفْس این خواستم
اِخْتیار اَنْدَر دَرونَت ساکِن‌ست
تا ندید او یوسُفی کَف را نَخَست
اِخْتیار و داعیه در نَفْس بود
روش دید آن کِه پَر و بالی گُشود
سگْ بِخُفته اِخْتیارَش گشته گُم
چون شِکَنْبه دید جُنْبانید دُم
اسبْ هم حو حو کُند چون دید جو
چون بِجُنبَد گوشتْ گُربه کرد مو
دیدن آمد جُنْبِشِ آن اختیار
هَمچو نَفْخی ز آتَش اَنْگیزَد شَرار
پَس بِجُنبَد اِخْتیارَت چون بِلیس
شُد دَلالَه آرَدَت پیغامِ ویس
چون که مَطْلوبی بَرین کَس عَرضه کرد
اِخْتیارِ خُفته بُگْشایَد نَوَرْد
وان فرشته خیرها بر رَغْمِ دیو
عَرضه دارد می‌کُند در دلْ غَریو
تا بِجُنبَد اختیارِ خیرِ تو
زان که پیش از عَرضه خُفته‌ست این دو خو
پَس فرشته وْ دیو گشته عَرضه‌دار
بَهْرِ تَحْریکِ عُروقِ اِخْتیار
می‌شود زِالْهام‌ها و وَسْوَسه
اِخْتیارِ خیر و شَرَّت دَهْ کَسه
وَقتِ تَحْلیلِ نماز ای با نَمَک
زان سلام آوَرْد باید بر مَلَک
که زِ اِلْهام و دُعایِ خوبَتان
اِخْتیارِ این نمازم شُد رَوان
باز از بَعدِ گُنَه لَعْنَت کُنی
بر بِلیس ایرا کَزویی مُنْحَنی
این دو ضِدْ عَرضه کُنندَ‌ت در سِرار
در حِجابِ غَیْب آمد عَرضه‌دار
چون که پَرده یْ غَیْب بَرخیزَد زِ پیش
تو بِبینی رویِ دَلّالانِ خویش
وان سُخَنْشان وا شِناسی بی‌گَزَند
کآن سُخَن‌گویانْ نَهانْ این‌ها بُدند
دیو گوید ای اسیرِ طَبْع و تَن
عَرضه می‌کردم نکردم زورْ من
وان فرشته گویَدَت من گُفتَمَت
که ازین شادی فُزون گردد غَمَت
آن فُلان روزَت نگفتم من چُنان
که ازان سوی است رَهْ سویِ جِنان‌؟
آن فُلان روزَت نگفتم من چُنان
که ازان سوی است رَهْ سویِ جِنان‌؟
ما مُحِبِّ جان و روح اَفْزایِ تو
ساجِدانِ مُخْلِصِ بابایِ تو
این زَمانَت خِدْمَتی هم می‌کُنیم
سویِ مَخْدومی صَلایَت می‌زَنیم
آن گُرُه بابات را بوده عِدیٰ
در خِطابِ اُسْجُدوا کرده اِبا
آن گرفتی آنِ ما انداختی
حَقِّ خِدمَت‌هایِ ما نَشْناختی
این زمان ما را و ایشان را عِیان
دَر نِگَر بِشْناس از لَحْن و بَیان
نیمْ شب چون بِشْنَوی رازی زِ دوست
چون سُخَن گوید سَحَر دانی که اوست
وَرْ دو کَس در شب خَبَر آرَد تورا
روزْ از گفتن شِناسی هر دو را
بانگِ شیر و بانگِ سگ در شب رَسید
صورتِ هر دو زِ تاریکی نَدید
روز شُد چون باز در بانگ آمدند
پَس شِناسَدْشان زِ بانگْ آن هوشْمَند
مَخْلَص این که دیو و روحِ عَرضه‌دار
هر دو هستند از تَتِمّه یْ اختیار
اختیاری هست در ما ناپَدید
چون دو مَطْلَب دید آید در مَزید
اوسْتادانْ کودکان را می‌زَنَند
آن اَدَب سنگِ سِیَه را کِی کُنند‌؟
هیچ گویی سنگ را فردا بیا
وَرْ نیایی من دَهَم بد را سِزا‌؟
هیچ عاقل مَر کُلوخی را زَنَد‌؟
هیچ با سنگی عِتابی کَس کُند‌؟
در خِرَد جَبْر از قَدَر رُسواتَر است
زان که جَبْری حِسِّ خود را مُنْکِر است
مُنْکِرِ حِس نیست آن مَردِ قَدَر
فِعْلِ حَق حِسّی نباشد ای پسر
مُنْکِرِ فِعلِ خداوندِ جَلیل
هست در اِنْکارِ مَدْلولِ دَلیل
آن بگوید دود هست و نارْ نی
نورِ شمعی بی زِ شمعی روشَنی
وین هَمی‌بیند مُعیّن نار را
نیست می‌گوید پِیِ اِنْکار را
جامه‌اَش سوزد بگوید نار نیست
جامه‌اَش دوزَد بگوید تار نیست
پَس تَسَفْسُط آمد این دَعْویِ جَبْر
لاجَرَم بَدتَر بُوَد زین رو زِ گَبْر
گَبْر گوید هست عالَم نیست رَب
یا رَبی گوید که نَبْوَد مُسْتَحَب
این هَمی گوید جهانْ خود نیست هیچ
هسته سوفَسْطایی اَنْدَر پیچْ پیچ
جُملهٔ عالَم مُقِر در اِخْتیار
اَمر و نَهیِ این مَیار و آن بَیار
او هَمی گوید که اَمر و نَهی لاست
اِخْتیاری نیست این جُمله خَطاست
حِسّ را حیوان مُقِرَّست ای رَفیق
لیکْ اِدْراکِ دَلیل آمد دَقیق
زان که مَحْسوسَسْت ما را اِخْتیار
خوب می‌آید بَرو تَکْلیفِ کار

دَرکِ وجدانی به جایِ حِسّ بُوَد
هر دو در یک جَدْوَل ای عَم می‌رَوَد
نَغْز می‌آید بَرو کُن یا مَکُن
اَمر و نَهی و ماجَراها و سُخُن
این که فردا این کُنم یا آن کُنم‌؟
این دَلیلِ اِخْتیارست ای صَنَم
وان پَشیمانی که خورْدی زان بَدی
زِ اخْتیارِ خویش گشتی مُهْتَدی
جُمله قرانْ اَمر و نَهی است و وَعید
اَمر کردن سَنگِ مَرمَر را کِه دید‌؟
هیچ دانا هیچ عاقل این کُند‌؟
با کُلوخ و سنگْ خشم و کین کُند‌؟
که بِگُفتم کین چُنین کُن یا چُنان
چون نکردید ای مَوات و عاجزان‌؟
عقلْ کِی حُکمی کُند بر چوب و سنگ‌؟
عقلْ کِی چَنگی زَنَد بر نَقْشِ چَنگ‌؟
کِی غُلامِ بَسته دست اِشْکَسته‌پا
نیزه بَرگیر و بیا سویِ وَغا
خالِقی که اَخْتَر و گَردون کُند
اَمر و نَهیِ جاهلانه چون کُند‌؟
اِحْتِمالِ عَجْز از حَقْ رانْدی
جاهِل و گیج و سَفیهَش خوانْدی
عَجْز نَبْوَد از قَدَر وَرْ گَر بُوَد
جاهِلی از عاجِزی بَدتَر بُوَد
تُرک می‌گوید قُنُق را از کَرَم
بی‌سگ و بی‌دَلْق آ سویِ دَرَم
وَزْ فُلان سویْ اَنْدَر آ هین با اَدَب
تا سگم بَندَد زِ تو دَندان و لَب
تو به عکسِ آن کُنی بر دَر رَوی
لاجَرَم از زَخْمِ سگْ خسته شَوی
آن‌چُنان رو که غُلامان رفته‌اند
تا سگش گردد حَلیم و مِهْرمَند
تو سگی با خود بَری یا روبَهی
سگ بِشورَد از بُنِ هر خَرگَهی
غیرِ حَق را گَر نباشد اِخْتیار
خشمْ چون می‌آیَدَت بر جُرمْ‌دار‌؟
چون هَمی‌خایی تو دَندان بر عَدو‌؟
چون هَمی بینی گناه و جُرم ازو‌؟
گَر زِ سَقْفِ خانه چوبی بِشْکَنَد
بر تو اُفْتَد سخت مَجْروحَت کُند
هیچ خشمی آیَدَت بر چوبِ سَقْف‌؟
هیچ اَنْدَر کینِ او باشی تو وَقْف‌؟
که چرا بر من زد و دَستَم شِکَست‌؟
او عَدوّ و خَصْمِ جانِ من بُده‌ست
کودکانِ خُرد را چون می‌زَنی
چون بزرگان را مُنَزَّه می‌کُنی‌؟
آن که دُزدَد مالِ تو گویی بگیر
دست و پایش را بِبُر سازش اسیر
وان که قَصْدِ عورتِ تو می‌کُند
صد هزاران خشم از تو می‌دَمَد
گَر بیایَد سیل و رَخْتِ تو بَرَد
هیچ با سیل آوَرَد کینی خِرَد‌؟
وَرْ بیامَد باد و دَستارَت رُبود
کِی تورا با بادْ دلْ خشمی نِمود‌؟
خشم در تو شُد بَیانِ اِخْتیار
تا نگویی جَبْریانه اِعْتِذار
گَر شُتُربانْ اُشتُری را می‌زَنَد
آن شُتُر قَصْدِ زننده می‌کُند
خَشمِ اُشتُر نیست با آن چوبِ او
پَس زِ مُختاری شُتُر بُرده‌ست بو
هم‌چُنین سگ گَر بَرو سنگی زنی
بر تو آرَد حَمله گردد مُنْثَنی
سنگ را گَر گیرد از خشمِ تو است
که تو دوریّ و ندارد بر تو دست
عقلِ حیوانی چو دانست اِخْتیار
این مگو ای عقلِ انسانْ شَرم دار
روشن است این لیکن از طَمْعِ سَحور
آن خورَنده چَشم می‌بَندد زِ نور
چون که کُلّی مَیْلِ او نان خوردنی‌ست
رو به تاریکی نَهَد که روز نیست
حِرْص چون خورشید را پنهان کُند
چه عَجَب گَر پُشت بر بُرهان کُند

گفت دُزدی شِحْنه را کِی پادشاه
آنچه کردم بود آن حُکْمِ اِلٰه
گفت شِحْنه آنچه من هم می‌کُنم
حُکْمِ حَقْ است ای دو چَشمِ روشَنَم
از دُکانی گَر کسی تُربی بَرَد
کین زِ حُکْمِ ایزد است ای با خِرَد
بر سَرَش کوبی دو سه مُشت ای کَرِه
حُکْمِ حَقّ است این که این جا باز نِهْ
در یکی تَرّه چو این عُذر ای فُضول
می‌نَیایَد پیشِ بَقّالی قَبول
چون بَرین عُذر اِعْتِمادی می‌کُنی
بر حَوالی اَژدَهایی می‌تَنی‌؟
از چُنین عُذر ای سَلیمِ نانَبیل
خون و مال و زن همه کردی سَبیل
هر کسی پَس سَبْلَتِ تو بَر کَنَد
عُذر آرَد خویش را مُضْطَر کُند
حُکْمِ حَق گَر عُذر می‌شاید تورا
پَس بیاموز و بِدِه فَتویٰ مرا
که مرا صد آرزو و شَهْوت است
دستِ من بَسته زِ بیم و هَیْبت است
پَس کَرَم کُن عُذر را تَعْلیم دِهْ
بَرگُشا از دست و پایِ من گِرِه‌؟
اِخْتیاری کرده‌یی تو پیشه‌یی
کِاخْتیاری دارم و اندیشه‌یی
وَرْنه چون بُگْزیده‌یی آن پیشه را
از میانِ پیشه‌ها‌؟ ای کَدْخُدا
چون که آید نوبَتِ نَفْس و هوا
بیست مَرده اِخْتیار آید تورا
چون بَرَد یک حَبّه از تو یارْ سود
اِخْتیارِ جنگ در جانَت گُشود
چون بِیایَد نوبَتِ شُکرِ نِعَم
اِخْتیارت نیست وَزْ سنگی تو کَم
دوزَخَت را عُذرْ این باشد یَقین
کَنْدَرین سوزش مرا مَعْذور بین
کَس بدین حُجَّت چو مَعْذورَت نداشت
وَزْ کَفِ جَلّادْ این دورَت نداشت
پَس بدین داور جهانْ مَنْظوم شُد
حالِ آن عالَم هَمَت معلوم شُد

آن یکی می‌رفت بالایِ درخت
می‌فَشانْد آن میوه را دُزدانه سخت
صاحِبِ باغ آمد و گفت ای دَنی
از خدا شَرمیْت کو‌؟ چه می‌کُنی‌؟
گفت از باغِ خدا بَنده یْ خدا
گَر خورَد خُرما که حَق کردش عَطا
عامیانه چه مَلامَت می‌کُنی‌؟
بُخْل بر خوانِ خداوندِ غَنی‌؟
گفت ای اَیْبَک بیاوَر آن رَسَن
تا بگویم من جوابِ بوالْحَسَن
پَس بِبَستش سخت آن دَمْ بر درخت
می‌زَد او بر پُشت و ساقَش چوبِ سخت
گفت آخِر از خدا شَرمی بِدار
می‌کُشی این بی‌گُنَه را زارْ زار
گفت از چوبِ خدا این بَنده‌اَش
می‌زَنَد بر پُشتِ دیگر بَنده خَوش
چوبِ حَقّ و پُشت و پَهْلو آنِ او
من غُلام و آلَتِ فرمانِ او
گفت توبه کردم از جَبْر ای عَیار
اِخْتیار است اِخْتیار است اختیار
اختیاراتْ اختیارَش هست کرد
اختیارش چون سَواری زیرِ گَرد
اختیارشْ اِخْتیارِ ما کُند
اَمر شُد بر اِخْتیاری مُسْتَنَد
حاکِمی بر صورتِ بی‌اِخْتیار
هست هر مَخْلوق را در اِقْتِدار
تا کَشَد بی‌اِخْتیاری صَیْد را
تا بَرَد بِگْرفته گوش او زَیْد را
لیکْ بی هیچ آلَتی صُنْعِ صَمَد
اِختیارَش را کَمَندِ او کُند
اختیارش زَیْد را قَیْدَش کُند
بی‌سگ و بی‌دام حَق صَیْدش کُند
آن دُروگَر حاکِمِ چوبی بُوَد
وان مُصَوِّر حاکِمِ خوبی بُوَد
هست آهنگر بر آهن قَیِّمی
هست بَنّا هم بر آلَت حاکِمی
نادر این باشد که چندین اِخْتیار
ساجِد اَنْدَر اِخْتیارَشْ بَنده‌وار
قُدرتِ تو بر جَمادات از نَبَرد
کِی جَمادی را از آن‌ها نَفی کرد‌؟
قُدرَتَش بر اِخْتیارات آن چُنان
نَفی نَکْنَد اِخْتیاری را از آن
خواسْتَش می‌گوی بر وَجْهِ کَمال
که نباشد نِسْبَتِ جَبْر و ضَلال
چون که گُفتی کُفرِ من خواستِ وِیْ است
خواستِ خود را نیز هم می‌دان که هست
زان که بی‌خواهِ تو خود کُفرِ تو نیست
کُفرِ بی‌خواهش تَناقُض گفتنی‌ست
اَمرْ عاجِز را قَبیح است و ذَمیم
خَشمْ بَتَّر خاصّه از رَبِّ رَحیم
گاوْ گَر یوغی نگیرد می‌زَنَند
هیچ گاوی که نَپَرَّد شُد نَژَند‌؟
گاو چون مَعْذور نَبْوَد در فُضول
صاحِبِ گاو از چه مَعْذوراست و دول‌؟
چون نه‌یی رَنْجور سَر را بَر مَبَند
اِخْتیارت هست بر سَبْلَت مَخَند
جَهْد کُن کَزْ جامِ حَقْ یابی نُوی
بی‌خود و بی‌اِخْتیارْ آن گَهْ شَوی
آن کِه آن مِیْ را بُوَد کُل اِخْتیار
تو شَوی مَعْذورِ مُطْلَقْ مَستْ‌وار
هرچه گویی گُفتهٔ مِیْ باشد آن
هر چه روبی رُفتهٔ مِیْ باشد آن
کِی کُند آن مَستْ جُز عَدل و صَواب
که زِ جامِ حَقْ کَشیده‌ست او شراب‌؟
جادُوان فرعون را گفتند بیست
مَست را پَروایِ دست و پایْ نیست
دست و پایِ ما مِیِ آن واحِد است
دستِ ظاهِرْ سایه است و کاسِد است

قولِ بَنده اَیْش شاءَ اللهُ کان
بَهْرِ آن نَبْوَد که تَنْبَل کُن در آن
بلکه تَحْریض است بر اِخْلاص و جِد
که در آن خِدمَت فُزون شو مُسْتَعِد
گَر بگویند آنچه می‌خواهی تو راد
کارْ کارِ توست برحَسْبِ مُراد
آن گَهان تَنْبَل کُنی جایِز بُوَد
کانچه خواهی وانچه گویی آن شود
چون بگویند اَیْش شاءَ اللهُ کان
حُکْمْ حُکْمِ اوست مُطْلَقْ جاودان
پَس چرا صد مَرده اَنْدَر وِرْدِ او
بَر نَگَردی بَنْدگانه گِردِ او‌؟
گَر بگویند آنچه می‌خواهد وَزیر
خواستْ آنِ اوست اَنْدَر دار و گیر
گِردِ او گَردان شَوی صد مَرده زود
تا بِریزَد بر سَرَت اِحْسان و جود
یا گُریزی از وزیر و قَصْرِ او‌؟
این نباشد جُست و جویِ نَصْرِ او
بازگونه زین سُخَن کاهِل شُدی
مُنْعَکِسْ اِدْراک و خاطِر آمدی
اَمرْ اَمرِ آن فُلان خواجه‌ست هین
چیست‌؟ یعنی با جُز او کمتر نِشین
گِردِ خواجه گَرد چون اَمرْ آنِ اوست
کو کُشَد دُشمن رَهانَد جانِ دوست
هرچه او خواهد همان یابی یَقین
یاوه کَم رو خِدمَتِ او بَرگُزین
نی چو حاکِم اوست گِردِ او مَگَرد
تا شَوی نامه سیاه و رویْ زَود
حَق بُوَد تاویلْ کان گَرمَت کُند
پُر امید و چُست و با شَرمَت کُند
وَرْ کُند سُستَتْ حقیقت این بِدان
هست تَبْدیل و نه تاویل است آن
این برایِ گرم کردن آمده‌ست
تا بگیرد ناامیدان را دو دست
مَعنیِ قرآن زِ قرآن پُرس و بَس
وَزْ کسی کاتَش زده‌ست اَنْدَر هَوَس
پیشِ قرآن گشت قُربانیّ و پَست
تا که عَیْنِ روحِ او قرآن شُده‌ست
روغَنی کو شُد فِدایِ گُل بِکُل
خواه روغن بوی کُن خواهی تو گُل

هم‌چُنین تاویلِ قَدْ جَفَّ الْقَلَم
بَهْرِ تَحْریض است بر شُغْلِ اَهَم
پَس قَلَم بِنْوشت که هر کار را
لایِقِ آن هست تاثیر و جَزا
کَژْ رَوی جَفَّ الْقَلَمْ کَژْ آیَدَت
راستی آری سَعادت زایَدَت
ظُلْم آری مُدْبِری جَفَّ الْقَلَم
عَدل آری بَر خوری جَفَّ الْقَلَم
چون بِدُزدَد دست شُد جَفَّ الْقَلم
خورْد باده مَست شُد جَفَّ الْقَلَم
تو رَوا داری رَوا باشد که حَق
هَمچو مَعْزول آید از حُکْمِ سَبَق‌؟
که زِ دستِ من بُرون رفته‌ست کار
پیشِ من چندین مَیا چندین مَزار‌؟
بلکه مَعنی آن بُوَد جَفَّ الْقَلَم
نیست یکسان پیشِ من عدل و سِتَم
فَرق بِنْهادَم میانِ خیر و شَر
فَرق بِنْهادَم زِ بَد هم از بَتَر
ذَرّه‌یی گَر در تو اَفْزونی اَدَب
باشد از یارَت بِدانَد فَضْلِ رَب
قَدْرِ آن ذَرِّه تورا اَفْزون دَهَد
ذَرّه چون کوهی قَدَم بیرون نَهَد
پادشاهی که به پیشِ تَختِ او
فَرق نَبْوَد از اَمین و ظُلْم‌جو
آن کِه می‌لَرزَد زِ بیمِ رَدِّ او
وان که طَعْنه می‌زَنَد در جَدِّ او
فَرقْ نَبْوَد هر دو یک باشد بَرَش
شاه نَبْوَد خاکِ تیره بر سَرَش
ذَرّه‌یی گَر جَهْدِ تو اَفْزون بُوَد
در تَرازویِ خدا موزون بُوَد
پیشِ این شاهانْ هَماره جان کَنی
بی‌خَبَر ایشان زِ غَدْر و روشَنی
گفتِ غَمّازی که بَد گوید تورا
ضایِع آرَد خِدمَتَت را سال ها
پیشِ شاهی که سَمیع است و بَصیر
گفتِ غَمّازان نباشد جایْ‌گیر
جُمله غَمّازان ازو آیِس شوند
سویِ ما آیند و اَفْزایَند پَند
بَس جَفا گویند شَهْ را پیشِ ما
که بُرو جَفَّ الْقَلَم کَم کُن وفا
مَعنیِ جَفَّ الْقَلَم کِی آن بُوَد
که جَفاها با وَفا یکسان بُوَد‌؟
بَلْ جَفا را هم جَفا جَفَّ الْقَلَم
وان وَفا را هم وَفا جَفَّ الْقَلَم
عَفْو باشد لیکْ کو فَرِّ امید
که بُوَد بَنده زِ تَقْویٰ روسِپید‌؟
دُزد را گَر عَفْو باشد جانْ بَرَد
کِی وزیر و خازِنِ مَخْزَن شود‌؟
ای اَمینُ الدّینِ رَبّانی بیا
کَزْ اَمانَت رُست هر تاج و لِوا
پورِ سُلطانْ گَر بَرو خایِن شود
آن سَرَش از تَنْ بِدان بایِن شود
وَزْ غُلامِ هِنْدُوی آرَد وَفا
دولت او را می‌زَنَد طالَ بَقا
چه غُلام‌؟ اَرْ بر دَری سگ باوَفاست
در دلِ سالارْ او را صد رِضاست
زین چو سگ را بوسه بر پوزش دَهَد
گَر بُوَد شیری چه پیروزش کُند‌؟
جُز مگر دُزدی که خِدمَت‌ها کُند
صِدْقِ او بیخِ جَفا را بَر کَند
چون فُضَیلِ رَهْ‌زنی کو راست باخت
زان که دَهْ مَرده به سویِ توبه تاخت
وان چُنان که ساحِرانْ فرعون را
رو سِیَه کردند از صَبر و وَفا
دست و پا دادند در جُرمِ قَوَد
آن به صد ساله عبادت کِی شود‌؟
تو که پَنْجَه سال خِدمَت کرده‌یی
کِی چُنین صِدْقی به دست آورده‌یی‌؟

آن یکی گُستاخ رو اَنْدَر هِری
چون بِدیدی او غُلامِ مِهْتَری
جامهٔ اَطْلَس کَمَر زَرّین رَوان
روی کردی سویِ قبله‌یْ آسْمان
کِی خدا زین خواجهٔ صاحِبْ مِنَن
چون نیاموزی تو بَنده داشتن‌؟
بَنده پَروَردن بیاموز ای خدا
زین رئیس و اِخْتیارِ شهرِ ما
بود مُحْتاج و بِرِهنه وْ بی‌نَوا
در زِمِستانْ لَرزْ لَرزان از هوا
اِنْبِساطی کرد آن از خود بَری
جُراتی بِنْمود او از لَمْتُری
اِعْتِمادش بر هزاران موهِبَت
که نَدیمِ حَق شُد اَهْلِ مَعرِفَت
گَر نَدیمِ شاهْ گُستاخی کُند
تو مَکُن آن که نداری آن سَنَد
حَقْ میانْ داد و میانْ بِهْ از کَمَر
گَر کسی تاجی دَهَد او داد سَر
تا یکی روزی که شاهْ آن خواجه را
مُتَّهَم کرد و بِبَسْتَش دست و پا
آن غُلامان را شِکَنجه می‌نِمود
که دَفینه یْ خواجه بِنْمایید زود
سِرِّ او با من بگویید ای خَسان
وَرْنه بُرَّم از شما حَلْق و لِسان
مُدَّتِ یک ماهَ شان تَعْذیب کرد
روز و شب اِشْکَنجه و اِفْشار و دَرد
پاره پاره کَردَشان و یک غُلام
رازِ خواجه وا نَگُفت از اِهْتِمام
گُفتَش اَنْدَر خوابْ هاتِف کی کیا
بَنده بودن هم بیاموز و بیا
ای دَریده پوستینِ یوسُفان
گَر بِدَرَّد گُرگَت آن از خویش دان
زان که می‌بافی همه‌ساله بِپوش
زان که می‌کاری همه ساله بِنوش
فِعْلِ توست این غُصّه‌هایِ دَم به دَم
این بُوَد مَعنیِّ قَدْ جَفَّ الْقَلَم
که نگردد سُنَّتِ ما از رَشَد
نیک را نیکی بُوَد بَد راست بَد
کار کُن هین که سُلَیمان زنده است
تا تو دیوی تیغِ او بُرَّنده است
چون فرشته گشته از تیغْ ایمنی‌ست
از سُلَیمان هیچ او را خَوْف نیست
حُکمِ او بر دیو باشد نه مَلَک
رَنجْ در خاک است نه فَوْقِ فَلَک
تَرک کُن این جَبْر را که بَسْ تَهی‌ست
تا بِدانی سِرِّ سِرِّ جَبر چیست
تَرک کُن این جَبْرِ جَمعِ مُنْبَلان
تا خَبَر یابی از آن جَبرِ چو جان
تَرکِ معشوقی کُن و کُن عاشقی
ای گُمان بُرده که خوب و فایِقی
ای کِه در مَعنی زِ شبْ خامُش‌تَری
گفتِ خود را چند جویی مُشتری‌؟
سَر بِجُنبانَند پیشت بَهرِ تو
رَفت در سودایِ ایشانْ دَهْرِ تو
تو مرا گویی حَسَد اَنْدَر مَپیچ
چه حَسَد آرَد کسی از فَوْتِ هیچ‌؟
هست تَعْلیمِ خَسان ای چَشمْ‌شوخ
هَمچو نَقشِ خُرد کردن بر کُلوخ
خویش را تَعْلیم کُن عشق و نَظَر
کان بُوَد چون نَقْش فی جِرْمِ الْحَجَر
نَفْسِ تو با توست شاگردِ وَفا
غیرْ فانی شُد کجا جویی کجا‌؟
تا کُنی مَر غیر را جَبْر و سَنی
خویش را بَدخو و خالی می‌کُنی
مُتَّصِل چون شُد دِلَت با آن عَدَن
هین بِگو مَهْراس از خالی شُدن
اَمرِ قُلْ زین آمَدَش کِی راستین
کَم نخواهد شُد بگو دریاست این
اَنْصِتوا یعنی که آبَت را به لاغ
هین تَلَف کَم کُن که لبْ‌خُشک است باغ
این سُخَن پایان ندارد ای پدر
این سُخَن را تَرک کُن پایان نِگَر
غَیْرتَم آیَد که پیشَت بیسْتَند
بر تو می‌خَندند عاشق نیسْتَند
عاشِقانَت در پَسِ پَرده یْ کَرَم
بَهْرِ تو نَعْره‌زَنانْ بین دَم به دَم
عاشقِ آن عاشقانِ غَیْب باش
عاشقانِ پنج روزه کَم تَراش
که بِخوردَندَت زِ خُدعه وْ جَذبه‌یی
سال‌ها زیشان نَدیدی حَبّه‌یی
چند هِنگامه نَهی بر راهِ عام‌؟
گامْ خَستی بَر نَیامَد هیچ کام
وَقتِ صِحَّت جُمله یارَند و حَریف
وَقتِ دَرد و غَمْ به جُز حَق کو اَلیف‌؟
وَقتِ دَردِ چَشم و دَندانْ هیچ کَس
دستِ تو گیرد به جُز فریادْ رَس‌؟
پَس همان دَرد و مَرَض را یادْ دار
چون اَیاز از پوستین کُن اِعْتِبار
پوستین آن حالتِ دَردِ تو است
که گرفته‌ست آن اَیاز آن را به دست

کافِرِ جَبْری جوابْ آغاز کرد
که از آن حیران شُد آن مِنْطیقْ مَرد
لیکْ گَر من آن جوابات و سؤال
جُمله را گویم بِمانَم زین مَقال
زان مُهم‌تَر گُفتَنی‌ها هَستَمان
که بِدان فَهْمِ تو بِهْ یابد نِشان
اندکی گفتیم زان بَحثْ ای عُتُل
زَ انْدکی پیدا بُوَد قانونِ کُل
هم‌چُنین بَحث است تا حَشْرِ بَشَر
در میانِ جَبْری و اَهْلِ قَدَر
گَر فُرو مانْدی زِ دَفْعِ خَصْمِ خویش
مَذْهبِ ایشان بَر اُفْتادی زِ پیش
چون بُرون‌شوشان نَبودی در جواب
پَس رَمیدَندی از آن راهِ تَباب
چون که مَقْضی بُد دَوامِ آن رَوِش
می‌دَهَدْشان از دَلایِلْ پَروَرِش
تا نگردد مُلْزَم از اِشْکالِ خَصم
تا بُوَد مَحْجوب از اِقْبالِ خَصم
تا که این هفتاد و دو مِلَّت مُدام
در جهان مانَد اِلیٰ یَومِ الْقیام
چون جهانِ ظُلْمَت است و غَیْب این
از برایِ سایه می‌باید زمین
تا قیامَت مانْد این هفتاد و دو
کَم نَیایَد مُبْتَدِع را گفت و گو
عِزَّتِ مَخزَن بُوَد اَنْدَر بَها
که بَرو بسیار باشد قُفْل ها
عِزَّتِ مَقْصَد بُوَد ای مُمْتَحَن
پیچْ پیچِ راه و عَقْبه وْ راهْ‌زَن
عِزَّتِ کعبه بُوَد وان نادیه
رَهْ‌َزنیْ اَعراب و طولِ بادیه
هر رَوِش هر رَهْ که آن مَحْمود نیست
عَقْبه‌یی و مانِعیّ و رَهْ‌زَنی‌ست
این رَوِش خَصْم و حَقودِ آن شُده
تا مُقَلِّد در دو رَهْ حیران شُده
صِدْقِ هر دو ضِدّ بیند در رَوِش
هر فَریقی در رَهِ خودْ خوشْ مَنِش
گَر جوابَش نیست می‌بَندد ستیز
بر همان دَمْ تا به روزِ رَسْتخیز
که مِهانِ ما بِدانَند این جواب
گَرچه از ما شُد نَهانْ وَجهِ صَواب
پوزْبَندِ وَسوَسه عشق است و بَس
وَرنَه کِی وَسواس را بَسته‌ست کَس‌؟
عاشقی شو شاهِدی خوبی بِجو
صَیْدِ مُرغابی هَمی‌کُن جو به جو
کِی بَری زان آب‌؟ کان آبَت بَرَد
کِی کُنی زان فَهْم‌؟ فَهْمَت را خَورَد
غیرِ این مَعْقول‌ها مَعقول ها
یابی اَنْدَر عشقِ با فَرّ و بَها
غیرِ این عقلِ تو حَق را عقل هاست
که بِدان تَدْبیرِ اَسْبابِ سَماست
که بِدین عقل آوَری اَرْزاق را
زان دِگَر مَفْرَش کُنی اَطْباق را
چون بِبازی عقلْ در عشقِ صَمَد
عَشْرِ اَمْثالَت دَهَد یا هفت‌صد
آن زنانْ چون عقل‌ها دَرباختند
بر رَواقِ عشقِ یوسُف تاختند
عقلَشان یک‌دَمْ سِتَد ساقیِّ عُمر
سیر گشتند از خِرَد باقیِّ عُمر
اَصلِ صد یوسُف جَمالِ ذوالْجَلال
ای کَم از زن شو فِدایِ آن جَمال
عشقْ بُرَّد بَحث را ای جان و بس
کو زِ گفت و گو شود فَریادْ رَس
حیرتی آید زِ عشقْ آن نُطْق را
زَهْره نَبْوَد که کُند او ماجَرا
که بِتَرسَد گَر جوابی وا دَهَد
گوهری از لُنْجِ او بیرون فُتَد
لب بِبَندَد سختْ او از خیر و شَر
تا نباید کَزْ دَهان اُفْتَد گُهَر
هم‌چُنان که گفت آن یارِ رَسول
چون نَبی بَر خوانْدی بر ما فُصول
آن رَسولِ مُجْتَبیٰ وقتِ نِثار
خواستی از ما حُضور و صد وَقار
آن چُنان که بر سَرَت مُرغی بُوَد
کَزْ فَواتَش جانِ تو لَرْزان شود
پَس نَیاری هیچْ جُنْبیدن زِ جا
تا نگیرد مُرغِ خوبِ تو هوا
دَمْ نَیاری زَد بِبَندی سُرفه را
تا نباید که بِپَرَّد آن هُما
وَرْ کَسَت شیرین بگوید یا تُرُش
بر لبْ اَنْگُشتی نَهی یعنی خَمُش
حیرت آن مُرغ است خاموشَت کُند
بَر نَهَد سَرْدیگ و پُر جوشَت کُند

ای اَیاز این مِهْرها بر چارُقی
چیست آخِر هَمچو بر بُتْ عاشقی‌؟
هَمچو مَجنون از رُخِ لیلیِّ خویش
کرده‌یی تو چارُقی را دین و کیش‌؟
با دو کُهنه مِهرِ جان آمیخته
هر دو را در حُجْره‌یی آویخته
چند گویی با دو کُهنه نو سُخَن‌؟
در جَمادی می‌دَمی سِرِّ کُهَن
چون عَرَب با رَبْع و اَطْلال ای ایاز
می‌کَشی از عشقْ گفتِ خود دراز
چارُقَت رَبعِ کُدامین آصَف است‌؟
پوستین گویی که کُرته یْ یوسُف است
هَمچو تَرسا که شِمارَد با کَشِش
جُرمِ یک ساله زِنا و غِلّ و غِش
تا بِیامُرزَد کَشِش زو آن گُناه
عَفْوِ او را عَفو دانَد از اِلٰه
نیست آگَهْ آن کَشِش از جُرم و داد
لیکْ بَس جادوست عشق و اِعْتِقاد
دوستیّ و وَهْمْ صد یوسُف تَنَد
اَسْحَر از هاروت و ماروت است خَود
صورتی پیدا کُند بر یادِ او
جَذْبِ صورت آرَدَت در گفت و گو
رازْگویی پیشِ صورت صد هزار
آن چُنان که یارْ گوید پیشِ یار
نه بِدان جا صورتی نه هیکلی
زاده از وِیْ صد اَلَسْت و صد بَلی
آن چُنان که مادری دلْ‌بُرده‌یی
پیشِ گورِ بَچّهٔ نومُرده‌یی
رازها گوید به جِدّ و اِجْتِهاد
می‌نِمایَد زنده او را آن جَماد
حَیّ و قایِم دانَد او آن خاک را
چَشم و گوشی دانَد او خاشاک را
پیشِ او هر ذَرّه‌یی آن خاکِ گور
گوش دارد هوش دارد وَقتِ شور
مُسْتَمِع دانَد به جِدّ آن خاک را
خوش نِگَر این عشقِ ساحِرناک را
آن چُنان بر خاکِ گورِ تازه او
دَمْ‌به دَم خوش می‌نَهد با اشک رو
که به وقتِ زندگی هرگز چُنان
رویْ نَنْهاده‌ست بر پورِ چو جان
از عَزا چون چند روزی بُگْذَرد
آتَشِ آن عشقِ او ساکِن شود
عشقْ بر مُرده نباشد پایْدار
عشق را بر حَیِّ جانْ‌اَفْزایْ دار
بَعد ازان زان گورْ خود خواب آیَدَش
از جَمادی هم جَمادی زایَدَش
زان که عشقْ اَفْسونِ خود بِرْبود و رفت
مانْد خاکستر چو آتش رَفت تَفْت
آنچه بینَد آن جوان در آیِنه
پیر اَنْدَر خِشْت می‌بینَد همه
پیرْ عشقِ توست نه ریشِ سپید
دَستگیرِ صد هزارانْ نااُمید
عشقْ صورت‌ها بِسازَد در فِراق
نامُصَوَّر سَر کُند وَقتِ تَلاق
که مَنَم آن اَصلِ اَصْلِ هوش و مَست
بر صُوَر آن حُسنْ عکسِ ما بُدَه‌ست
پَرده‌ها را این زمان بَرداشتم
حُسن را بی‌واسطه بِفْراشتم
زان که بَس با عکسِ من دَر بافتی
قُوَّتِ تَجْریدِ ذاتَم یافتی
چون ازین سو جَذبهٔ من شُد رَوان
او کَشِش را می‌نَبینَد در میان
مَغْفِرَت می‌خواهد از جُرم و خَطا
از پَسِ آن پَرده از لُطفِ خدا
چون زِ سنگی چَشمه‌یی جاری شود
سنگْ اَنْدَر چَشمه مُتْواری شود
کَس نَخوانَد بعد از آن او را حَجَر
زان که جاری شُد ازان سنگْ آن گُهَر
کاسه‌ها دان این صُوَر را وَنْدَرو
آنچه حَق ریزَد بِدان گیرد عُلو