جستجو در گوهرین

خوش بُوَد گَر کاهِلی یک سو نَهی
وَزْ همه یارانْ تو زوتَر بَرجَهی
هست سَرتیزی شِعارِ شیرِ نَر
هست دَم داری دَرین رَهْ روبَهی
بَرفُروز آتش زَنه در دستِ توست
یوسُفَت با توست، اگر خود در چَهی
گَر غروب آمد، به گورْ اَنْدَرشُدی
بازْ طالِع شو، زِ مَشرق چون مَهی
گَرم شُد آن یَخ زِ جُنبش، پس گُداخت
پس بِجُنب، ای قَدِّ تو سَروِ سَهی
بَرجَهان تو اسب را تُرکانه زود
که به گوشِ توست خوبِ خَرگَهی
سارِعُوا فرمود، پس مَردانه رو
گفتِ شاهَنْشاهِ جانْ نَبْوَد تَهی
هَمچو زُهره ناله کُن هر صُبح گاه
وان گَهْ از خورشید بین شاهَنْشَهی
بَدْرْ هر شب در رَوشِ لاغَرتَر است
بعدِ کاهش یافت آن مَهْ فَربَهی
وَقتِ دوری، شاه پَروَردَت به لُطف
تا چه‌ها بَخشَد چو باشی دَرگَهی
بس کُن، آخِر توبه کردی از مَقال
در خَموشی‌هاست دَخْلِ آگَهی

ای کرده رو چو سِرکه، چه گَردد اَرْ بِخَندی؟
وَاللَّهْ زِ سِرکه رویی، تو هیچ بَرنَبَندی
تَلْخی سِتان، شِکَر دِهْ، سیلی بِنوش و سَر دِهْ
خندان بِمیر چون گُل، گَر زان که اَرْجُمندی
چون مو شُده‌‌‌ست آن مَهْ، در خنده است و قَهْقَه
چِتْ کَم شود که گَه گَه، از خویِ ماه رَندی
بِشْکُفته است شوره، تو غوره‌‌یی و غوره
آخِر تو جان نداری، تا چند مُسْتْمَندی؟
با کانِ غَم نشینی، شادی چگونه بینی؟
از موش و موش خانه، کِی یافت کَس بُلندی؟
بالایِ چَرخِ نیلی، یابَند جِبْرَئیلی
وَزْ خاکِ پایِ پاکان، یابَند بی‌گَزَندی
زان رنگِ روی و سیما، اسرارِ توست پیدا
کَنْدَر کدام کویی؟ چه یار می‌پَسَندی؟
چون چَشم می‌گُشایَد، در چَشمْ می‌نِمایَد
گَر زان که ریشِ گاوی، وَرْ شیرِ هوشْمَندی
قارونْ مِثالِ دَلْوی، در قَعْرِ چَهْ فروشُد
عیسی به بامِ گَردون، بِنْمود خوش کَمَنْدی
گَر دَلْو سَر بَرآرَد، جُز آبِ چَهْ ندارد
پاره شود، بِپوسَد، در ظُلْمَت و نَژَندی
ای لولیانِ لالا بالا پَریده بالا
وارَسته زین هَیولا، فارغ زِ چون و چندی

گَر از شرابِ دوشین، در سَر خُمار داری
بُگْذار جامِ ما را، با این چه کار داری؟
وَرْ تازه‌یی نه دوشین، بِنْشین، بیا بِنوش این
تا از خیالِ پیشین، زِنْهار سَر نَخاری
تا سنگ را پَرَستی، از دیگران گُسَستی
دریا تو را نَشایَد، گَر سیلْ یاد آری
در بارگاهِ خاقان، سودایِ پُرنِفاقان
زَنْبیلِ هر گدایی، در پیشِ شهریاری
فهرستِ یادِ کینی، با لُطفِ ساتْکینی
اَنْدَر بهشت، وان گَهْ در شُعله‌هایِ ناری
زین سَر اگر بِبینی، مویی زِ خوبِ چینی
نی پَرده زیر مانَد، نی نَعْره‌هایِ زاری
نی غوره‌یی بِجوشی، نی سِرکه‌یی فروشی
اِلّا شرابْ نوشی، انگور می‌فَشاری
انگورْ این وجودت، اَفْشُردنِ تو سودت
اِنگار کین نَبودَت، تا چند مِهْر کاری
وقتی که دَررَمیدی، تو سویِ شَمسِ تبریز
آن جا خدایْ دانَد، کَنْدَر چه لاله زاری

گَر روشنی تو یارا یا خود سِیَهْ ضَمیری
در هر دو حالْ خود را از یارْ وانگیری
پا واگرفتنِ تو، هر دو زِ حال کُفر است
صد کُفر بیش باشد، در عاشقانْ نَفیری
پاکَت شود پَلیدی، چون از صَنَم بُریدی
گَردد پَلیدْ پاکی، چون غَرقه در غَدیری
دنبالِ شیر گیری، کِی بی‌کَباب مانی؟
کِی بی‌نَوا نِشینی، چون صاحِبِ امیری؟
بُگْذار سِرِّ بَد را، پنهان مَکُن تو خود را
در زیرکی چو مویی، پیدا میانِ شیری
خوردی تو زَهر و گفتی حَق را ازین چه نُقصان؟
حَق بی‌نیاز باشد، وَزْ زَهرْ تو بمیری
زیرِ درختِ خُرما، انداز هَمچو مَریَم
گَر کاهِلی به غایَت، وَرْ نیز سُست پیری
از سایه‌هایِ خُرما، شیرین شَوی چو خُرما
وَزْ پُختگیِّ خُرما، تو پُختگی پَذیری

در رنگِ یار بِنْگَر، تا رنگِ زندگانی
بر رویِ تو نشیند، ای نَنگِ زندگانی
هر ذَرّه‌یی دَوان است، تا زندگی بِیابَد
تو ذَرّه‌یی نداری آهنگِ زندگانی؟
گَر زان که زندگانی، بودی مِثالِ سنگی
خوشْ چَشمه‌ها دَویدی، از سَنگِ زندگانی
در آیِنِه بِدیدم، نَقْشِ خیالِ فانی
گفتم چه‌یی تو؟ گفتا من زنگِ زندگانی
اَنْدَر حَیاتِ باقی، یابی تو زندگان را
وین باقیانِ کیانند؟ دِلْتَنگِ زندگانی
آن‌ها که اهلِ صُلح اند، بُردند زندگی را
وین ناکَسان بِمانَند در جَنگِ زندگانی

گاه چو اُشتُر، در وَحَل آیی
گَهْ چو شکاری، در عَجَل آیی
گِچْکِنَنْ اُغْلَنْ چند گُریزی
عاقِبَت آخِر، در عَمَل آیی
در سویِ‌ بی‌سو، می‌رو و می‌جو
تا کِی ای دلْ در عِلَل آیی؟
در طَلَبی تو، در طَرَب اُفْتی
در نَمَدی تو، در حُلَل آیی
دَردِ سَر آید، شور و شَر آید
عاشق شو تا‌ بی‌خَلَل آیی
نَفْخ کُند جان، در دلِ تَرسان
مُطربْ جویی، در غَزَل آیی
چون که قوی تَر، دَردَمَد آن نِی
در رُخِ دِلْبَر، مُکْتَحَل آیی
چَنگ بگیری، نَنگ پَذیری
فاعِل نَبُوی، مُفْتَعَل آیی
از غَمِ دِلْبَر، در بَرَش اُفتی
در کَفِ اویی، در بَغَل آیی
فکر رَها کُن، تَرکِ نُهیٰ کُن
زان که زِ حیرت با دَوَل آیی
فکر چو آید، ضِدِّ وِرا بین
زین دو به حیرت مُحْتَمَل آیی
زان که تَرَدُّد، آرَد حیرت
زین دو تَحَوُّل، در مَحَل آیی
زَاوَّلِ فِکْرَت، آخِرِ رَهْ بین
چند به گفتن، مُنْتَقَل آیی؟

به عاقِبَت بِپَریدیّ و در نَهان رَفتی
عَجَب عَجَب، به کُدامین رَهْ از جهان رَفتی؟
بَسی زَدی پَر و بال و قَفَص دَراشْکَستی
هوا گرفتی و سویِ جهانِ جان رَفتی
تو بازِ خاص بُدی، در وِثاقِ پیرزنی
چو طَبْلِ باز شنیدی، به لامَکان رَفتی
بُدی تو بُلبُلِ مَستی، میانهٔ جُغدان
رَسید بویِ گُلِستان، به گُلْسِتان رَفتی
بَسی خُمار کَشیدی، ازین خَمیرِ تُرُش
به عاقِبَت به خَراباتِ جاودان رَفتی
پِیِ نشانهٔ دولت، چو تیرْ راست شُدی
بدان نشانه پَریدیّ و زین کَمان رَفتی
نِشان‌هایِ کَژَت داد این جهانِ چو غول
نِشان گُذاشتی و سویِ بی‌نشان رَفتی
تو تاج را چه کُنی، چون که آفتاب شُدی؟
کَمَر چرا طَلَبی، چون که از میان رَفتی؟
دو چَشمِ کُشته شنیدم، که سویِ جان نِگَرَد
چرا به جانْ نِگَری، چون به جانِ جان رَفتی؟
دِلا، چه نادره مُرغی، که در شکارِ شَکور
تو با دو پَر چو سِپَر جانِبِ سِنان رَفتی
گُل از خَزان بِگُریزد، عَجَب، چه شوخ گُلی
که پیشِ بادِ خَزانی، خَزانْ خَزان رَفتی
زِ آسْمان تو چو باران، به بامِ عالَمِ خاک
به هر طَرَف بِدَویدی، به ناودان رَفتی
خَموش باش، مَکَش رنجِ گفت و گوی، بِخُسب
که در پَناهِ چُنان یارِ مِهْربان رَفتی

اگر تو هَمرَهِ بُلبُل، زِ بَهرِ گُلْزاری
تو خار را همه گُل بین، چو بَهرِ گُل، زاری
نمی‌شِناسی، باشد که خارْ گُل باشد
اگر چه می‌خَلَدَت، عاقِبَت کُند یاری
دَرونِ خار گُل است و بُرونِ خار گُل است
به احتیاط نِگَر، تا سَرِ کِه می‌خاری
چه احتیاط؟ مرا عقل و احتیاط نَمانْد
تو احتیاط کُن آخِر، که مَردِ هُشیاری
غَلَط، تو هم نَتَوانی نگاه داشت مرا
عَجَب، زِ شمعْ تو پَروانه را نِگَه داری؟
خوش است تَلْخیِ دارو و سیلیِ اُستاد
غَنیمَت است زِ یارِ وَفا، جَفاکاری
به دستِ دِلْبَر اگر عاشقی زَبون باشد
زِ عشق و عقل وِیْ است آن، نه از سَبُک ساری
به غیرِ ناز و جَفا، هر چه می‌کُند معشوق
مَباش ایمِن، کان فِتْنه است و طَرّاری
زَبون و دست خوش و عشوه می‌خوریم ای عشق
اگر دروغ فُروشی، وَ گَر مُحال آری
دروغ و عِشوه و صِدْق و مُحالِ او حال است
وَلیک غیر نَبینَد، به چَشمِ اَغْیاری

بگو به جانِ مُسافر زِ رَنج‌ها چونی؟
زِ رنج‌هایِ جهان و زِ رنجِ ما چونی؟
تو هَمچو عیسی و اَنْدیشه‌ها جُهودانَند
زِ مَکْر و فِعْلِ جُهودان، بگو مرا چونی؟
زِ دُشمنان و زِ بیگانگان، زیانَت نیست
که از دو چشمِ تو دورَند، زآشْنا چونی؟
اَیا کسی که خوشی، با وَفا و صُحبَتِ خَلْق
بِپُرسَمَت، زِ وَفاهایِ بی‌وَفا چونی؟
تو هَمچو مُرغْ زِ بازِ اَجَلْ گُریزانی
زِ تَرس و جَهْدِ پَریدن، دَرین هوا چونی؟
اَجَل حَیاتِ تو است اَرْ چه صورتَش مرگ است
اگر نه غافلی از وِیْ، گُریزپا چونی؟

میانِ تیرگی خواب و نورِ بیداری
چُنان نِمود مرا دوشْ در شبِ تاری
که خوبْ طَلْعَتی از ساکِنانِ حَضرتِ قُدس
که جُمله مَحضِ خِرَد بود و نورِ هُشیاری
تَنَش چو روحِ مُقَدَّس، بَری زِ کِسْوَتِ جسم
چو عقل و جانِ گُهَردار، وَزْ غَرَض عاری
مرا ستایشِ بسیار کرد و گفت ای آن
که در جَحیمِ طبیعت، چُنین گرفتاری
شِکُفته گُلْبُن جَوزا، برایِ عِشرَت توست
تو سَر به گُلْخَنِ گیتی چرا فرود آری؟
سَریرِ هفت فَلَک تَختِ توست، اگرچه کُنون
زِ دستِ طَبْع، گرفتارِ چار دیواری
کَمالِ جان چو بَهایم، زِ خواب و خور مَطَلَب
که آفریده تو زین سان نه بَهرِ این کاری
بَدی مَکُن که دَرین کِشت زارِ زودْ زَوال
به داسِ دَهرْ همان بِدْرَوی که می‌کاری
پِیِ مُراد چه پویی، به عالَمی که دَرو
چو دَفْعِ رَنج کُنی، جُمله راحت اِنْگاری؟
حقیقتْ این شِکَم از آزْ پُر نخواهد شُد
اگر به مُلْکِ همه عالَمْش بِیَنْباری
گِرفتَمَت که رَسیدی بِدان چه می‌طَلَبی
ولی چه سود ازان، چون به جاش بُگْذاری؟
شبِ جوانی‌اَت ای دوست، چون سپیده دَمید
تو مَستْ خُفته و آگَهْ نه‌یی زِ بیداری

اَلا هاتِ حَمْراءَ کَالْعَنْدَمِ
کَاَنّیَ ما زَجْتُها عَنْ دَمَی
وَ یَبْدُو سَناها عَلیٰ وَجْنَتی
اِذَا انْحَدَرَتْ کاسُها عَنْ فَمی
فَطوبیٰ لِسَکْراءَ مِنْ مَغْنَمٍ
وَ تَعْسًا لِصَحْواءَ مِنْ مَغْرَمِ
میِ دَرْغَمی خور، اگر در غَمی
که شادی فَزایَد، می‌دَرْغَمی
بیا، نوش کُن، ای بُتِ نوش لَب
شرابِ مُحرَّم، اگر مَحْرَمی
مگو نامِ فردا، اگر صوفی‌یی
همین دَم یکی شو، اگر هَمدَمی
برایِ چُنین جامِ عالَمْ بَها
بِهِل مَمْلِکَت را، اگر اَدْهمی
دَرآشام یک جامْ دریا دِلا
که ظاهر کُند گوهرِ آدمی
چرا بَسته باشی چو در مَجْلِسی؟
چرا خُشک باشی، چو در زَمزَمی؟
چرا می‌نگیری نَخُستین قَدَح
چپ و راست؟ بِنْما که از کِه کمی؟
زِ جامِ فَلَک، پاک و صافی تَری
که بَرتَر ازین گُنبَدِ اَعْظَمی
بِنوش ای نَدیمی که هم خِرقه‌یی
بِجوش ای شرابی که خوش مَرهَمی
چو موسیِّ عِمْران، توی عُمرِ جان
چو عیسیِّ مَریَم، رَوان بر یَمی
چو یوسُف همه فِتْنهٔ مَجْلِسی
چو اِقْبال و باده، عَدویِ غَمی
زِ هر باد چون کاه از جا مَرو
که چون کوه در مَرتَبَت مُحکَمی
بِهِل بُرجِ کَژدُم، سویِ زُهره رو
که کَژدُم ندارد به جُز کَژدُمی
به تو آمدم، زان که نَشْکیفتَم
زِ اِحْسان و بَخشایش و مَردمی
چُنین خالِ زیبا که بر رویِ توست
پَناهِ غریبیّ و خال و عَمی
فَاَنْتَ الرَّبیعُ وَ اَنْتَ الْمُدام
وَ مَولَی الْمُلُوکِ اَلا فَاحْکُمی
خَلایِق زِ تو والِه و دَرهَمَند
تو چون زُلْفِ جَعْدَت، چرا دَرهَمی؟
مَگَر شَمسِ تبریز عَقلَت بِبُرد
که چون من خَرابیّ و لایَعْلَمی

ای دِلْ اَرْ مِحْنَت و بَلا داری
بر خدا اِعْتمادها داری
این چُنین حَضرتیّ و تو نومید؟
مَکُن ای دل، اگر خدا داری
رَختِ اندیشه می‌کَشی هرجا
بِنْگَر آخِر، جُز او کِه را داری؟
لُطف‌‌‌هایی که کرد چندین گاه
یاد آور، اگر وَفاداری
چَشمِ سَر داد و چَشمِ سِر ایزد
چَشمْ جایِ دِگَر چرا داری؟
عُمر ضایِع مَکُن، که عُمر گُذشت
زَرگَری کُن، که کیمیا داری
هر سَحَر مَر تورا نِدا آید
سویِ ما آ، که داغِ ما داری
پیش ازین تَن، تو جانِ پاک بُدی
چند خود را ازان جُدا داری؟
جانِ پاکی، میانِ خاکِ سیاه
من نگویم، تو خود رَوا داری؟
خویشتن را تو از قَبا بِشِناس
که ازین آب و گِلْ قَبا داری
می رَوی هر شب از قَبا بیرون
که جُز این دست، دست و پا داری
بَسْ بُوَد، این قَدَر بِدان گفتم
که دَرین کوچه آشنا داری
ای دِلْ اَرْ مِحْنَت و بَلا داری
بر خدا اِعْتمادها داری
این چُنین حَضرتیّ و تو نومید؟
مَکُن ای دل، اگر خدا داری
رَختِ اندیشه می‌کَشی
بِنْگَر آخِر، جُز او کِه را داری؟

ای کِه تو از عالَمِ ما می‌رَوی
خوشْ زِ زمین سویِ سَما می‌رَوی
ای قَفَصْ اِشْکَسته و جَسته زِ بَند
پَر بِگُشادی به کجا می‌رَوی؟
سَر زِ کَفَن بَر زَن و ما را بگو
کَزْ وَطَنِ خویش چرا می‌رَوی؟
نی غَلَطَم، عاریه بود این وَطَن
سویِ وَطَنْگاهِ بَقا می‌رَوی
چون زِ قَضا دعوت و فَرمان رَسید
در پِیِ سَرهنگِ قَضا می‌رَوی
یا که زِ جَنّاتْ نَسیمی رَسید
در پِیِ رِضْوانِ رضا می‌رَوی
یا زِ تَجَلّیِ جَلالِ قَدیم
مُضْطَرِب و‌ بی‌سَر و پا می‌رَوی
یا زِ شُعاعاتِ جَمالِ خدا
مَستِ مُلاقاتِ لِقا می‌رَوی
یا زِ بُنِ خُمِّ جهان هَمچو دُرد
صاف شُدی سویِ عُلا می‌رَوی
یا به صِفاتی که خَموشان کنند
خامُش و مَخْفیّ و خَفا می‌رَوی

اَتَی النَّیْروزُ مَسْرورَالْجَنانِ
یُحاکی لُطْفُهُ لُطْفَ الْجِنانِ
بهار از پَردهٔ غَم جَست بیرون
به کَف بَر، جام‌‌‌های شادمانی
سِقُوا مِنْ نَهْرِهِ رَوْضَ الْاَمالی
خُذُوا مِنْ خُمْرِهِ کَاسَ الْاَمانی
هوا شُد مُعْتَدل، هنگامِ آن است
که میْ سُوری خوریّ و کامْ رانی
فَلِلْاَشْجارِ اَصْنافُ الْمَعالی
وَلِلْاَنْوارِ اَنواعُ الْمَعانی
دَرین دفتر بَسی رَمز است موزون
چه باشد گَر تو زین رَمزی بِدانی؟
لَئِنْ ضَیَّعْتَ عُمْرًا قَبْلَ هٰذا
تَدارَک ما مَضیٰ فی ذَا الزَّمانِ
مَران از گوشْ صوتِ اَرْغَنونی
مَدِه از دستْ جامِ اَرغَوانی
لِتَغْدُوا رُوحَکَ فی کُلِّ یَوْمٍ
بِاَصْواتِ الْمَثالِثِ وَالْمَثانی
ازین خوش‌تر بهاری، دیر یابی
فُرو مَگْذار این را تا توانی

ای خواب به روز همدمانم
تا بی‌کس و ممتحن نمانم
چونک دیک بر آتشم نشاندی
در دیک چه می‌پزی، چه دانم
یک لحظه که من سری بخارم
ای عشق نمی‌دهی امانم
از خشم دو گوش حلم بستی
تا نشنوی آهوه وفغانم
ما را به جهان حواله کم کن
ای جان چو که من نه زین جهانم
بگشای رهم که تا سبکتر
جان را به جهان جان رسانم
یاری فرما، قلاوزی کن
تا رخت بکوی تو کشانم
ای آنک تو جان این نقوشی
ترجیع کن گرین بنوشی
تیزآب توی، و چرخ ماییم
سرگشته چو سنگ آسیاییم
تو خورشیدی و ما چو ذره
از کوه برآی تا برآییم
از بهر سکنجبین عسل ده
ما خود همه سرکه می‌فزاییم
گه خیرهٔ تو، که تو کجایی
گه خیرهٔ خود که ما کجاییم
گه خیرهٔ بسط خویش و ایثار
یا قبض که مهره در رباییم
گاهی مس و گاه زر خالص
گاه از پی هردو کیمیاییم
ترجیع دو، ذوق و میل ایچی
در دادن و در گرفتن از چی
گه شاد بخوردنست و تحصیل
گه شاد به خرج آن و تحلیل
چون نخل، گهی به کسب میوه
گاهی به نثار آن و تنزیل
گه حاتم وقت اندر ایثار
گه عباسی به طوف و زنبیل
ما یا آنیم و این دگر فرع
یا غیر تویم بی‌دو تبدیل
ور زانک مرکب از دو ضدیم
تذلیل نباشدی و تبجیل
هم اصلاحست عز و ذلش
مانندهٔ رفع و خفض قندیل
بس اصلاحی برای افساد
بس افسادی برای تنحیل
بس مرغ ضعیف پرشکسته
خرطوم هزار پیل خسته

هله، رفتیم و گرانی ز جمالت بردیم
روی ازینجا به جهانی عجبی آوردیم
دوست یک جام پر از زهر چو آورد به پیش
زهر چون از کف او بود، به شادی خوردیم
گفت: « خوش باش که بخشیمت صدجان دگر
ما کسی را به گزافه ز کجا آزردیم؟! »
گفتم: « ابحان چو توی از تن ما جان خواهد
گر درین داد، بپیچیم یقین نامردیم »
ما نهالیم، بروییم، اگر در خاکیم
شاه با ماست چه باکست اگر رخ زردیم؟!
بدرون بر فلکیم و به بدن زیر زمین
به صفت زنده شدیم ارچه به صورت مردیم
چونک درمان جوان طالب دردست و سقم
ما ز درمان بپریدیم و حریف دردیم
جان چو آئینهٔ صافی است، برو تن گردیست
حسن در ما ننماید چو به زیر گردیم
این دو خانه‌ست دو منزل به یقین ملک ویست
خدمت نو کن و شاباش که خدمت کردیم
چون بیامد رخ تو بر فرس دل شاهیم
چون بیامد قدحت، صاف شویم ار دردیم
می دهنده چو توی، فخر همه مستانیم
پرورنده چو توی، زفت شویم ار خردیم
هین به ترجیع بگو شرح زبان مرغان
گر نگویی به زبان، شرح کنش از ره جان
در جهان آمد و روزی دو به ما رخ بنمود
آنچنان زود برون شد که ندانم که کی بود
گفتم: « از بهر خدا ای سره مهمان عزیز
اینچنین زود کنی معتقدان را بدرود؟ »
گفت: « کس دید درین عالم یک روز سپید
که سیاه آبه نباریدش ازین چرخ کبود؟ »
از برای کشش ما و سفر کردن ما
پیک بر پیک همی آید از آن اصل وجود
هر غم و رنج که اندر تن ودر دل آید
می‌کشد گوش شما را به وثاق موعود
نیم عمرت به شکایت شد و نیمی در شکر
حمد و ذم را بهل و رو به مقام محمود
چه فضولی تو؟ که این آمد و آن بیرون شد
کارافزایی تو غیر ندامت نفزود
پای در باغ خرد نه، به طلب امن و خلاص
سربنه، پای بکش زیر درختان مرود
باد امرود همی ریزد اگر نفشانی
می‌فتد در دهن هرکی دهان را بگشود
این بود رزق کریمی که وفادار بود
که ز دست و دهن تو نتوانندربود
قایمم مات نیم، تا بنگویند که مرد
که چه کوتاه قیامست و درازست سجود
شرح این زرق که پاکست ز ظلم و توزیع
گوش را پهن گشا تا شنوی در ترجیع
همچو گل خنده‌زنان از سر شاخ افتادیم
هم بدان شاه که جان بخشد، جان را دادیم
آدمی از رحم صنع دوباره زاید
این دوم بود که مادر دنیا زادیم
تو هنوز ای که جنینی بنبینی ما را
آنک زادست ببیند که کجا افتادیم
نوحه و درد اقارب خلش آن رحم است
او چه داند که نمردیم و درین ایجادیم
او چه داند که جهان چیست، که در زندانیست
همه دان داند ما را که درین بغدادیم
یاد ما گر بکنی هم به خیالی نگری
نه خیالیم، نه صورت نه زبون بادیم
لیک ما را چو بجویی سوی شادیها جو
که مقیمان خوش آباد جهان شادیم
پیشهٔ ورزش شادی ز حق آموخته‌ایم
اندر آن نادره افسون چو مسیح استادیم
مردن و زنده‌شدن هر دو وثاق خوش ماست
عجبی‌وار نترسیم، خوش و منقادیم
رحما بینهم آید، همچون آییم
چو اشداء علی الکفر بود، پولادیم
هر خیالی که تراشی ز یکی تا به هزار
هم عدد باشد، و می‌دانک برون ز اعدادیم
از پی هر طلب تو عوضی از شاهست
همچو عطسه که پیش یرحمک‌الله است
شربت تلخ بنوشد خرد صحت جو
شربتی را تو چه گویی که خوش است و دارو؟
عاشقان از صنم خویش دو صد جور کشند
چون بود آن صنمی که حسن است و خوش‌خو؟
در چنین دوغ فتادی که ندارد پایان
منگر واپس، وز هر دو جهان دست بشو
این شب قدر چنانست که صبحش ندمد
گشت عنوان برات تو رجال صد قوا
چو از این بحر برون رفتنت اومید نماند
احمقی باشد ازین پس طلب خنب و سبو
ز آسمان آید این بخت، نه از عالم خاک
کار اقبال و ستاره‌ست، نه کار بازو
چون چنین روی بدیدی نظرت روشن شد
پشت را باز شناسد نظر تو از رو
هر کرا آخر کار این سبقت خواهد بود
هم ز اول بود او شیفته و سوداخو
صدفی باشد گردان به هوای گوهر
سینه‌اش باز شود بیند در خود لولو
جعد خود را چو بیند بکند ترک کلاه
خانه چون یافته شد، بیش نگوید: « کوکو »
جوزها گرچه لطیفند و یقین پر مغزند
بشکن و مغز برون آور و ترجیع بگو
گرچه بی‌عقل بود، عقل شد او را هندو
ورچه بی‌روی بود او بگذشت از بارو

ماییم و بخت خندان، تا تو امیر مایی
ای شیوهات شیرین، تو جان شیوهایی
آن لب که بسته باشد، خندان کنیش در حین
چشمی که درد دارد، او را چو توتیایی
سوگند خورده باشد، تا من زیم، نخندم
سوگند او بسوزد، چون چهره برگشایی
هر مردهٔ که خواهی برگیر و امتحان کن
پاره کند کفن را، گیرد قدح ربایی
روزی که من بمیرم، بر گور من گذر کن
تا رستخیز مطلق، از خیز من نمایی
خود کی بمیرد آنکس که ساقیش توبودی؟!
سرسبز آن زمینی، که تش کنی سقایی
همراه باش ما را، گو باش صد بیابان
تا بردریم آن ره، ما را چو دست و پایی
گفتم به ماه و اختر: « تا کی روید بر سر؟! »
از دوری رهست این، یا خود ز خیره‌رایی؟! »
ای مه که تو همامی، گه زار و گه تمامی
در روز چون خفاشی، شب صاحب لوایی
یک چیز را کمالی، یک چیز را وبالی
یک چیز را هلاکی، یک چیز را دوایی
شاگرد ماه من شو، زیر لواش می‌رو
تا وارهی ز تلوین، در عصمت خدایی »
گفتا: « اگر تو خواهی، کاشکال را بشویم
ترجیع کن، که تا من احوال را بگویم »
ای بازگشت جانها در وقت جان پریدن
وقت کفن بریدن، وقت قبا دریدن
ای گفته: جان چه باشد؟! یا آن جهان چه باشد؟
ای جان، به لب رسیدی، آمد گه رسید
ای دل که کف گشودی، از این آن ربودی
چیزی نماندت ای دل، الا که دل طپیدن
گه سیم و زر کشیدی، که سیمبر کشیدی
داد آن کشش خمارت هنگام جان کشیدن
ای رفته از تباهی، در خون مرغ و ماهی
آنچ چشید جانشان، باید ترا چشیدن
ای شاد آنک از حق آموخت سحر مطلق
پیش از اجل چو شیران، پیش اجل دویدن
دو گوش را ببستن، از عشوهٔ حریفان
آنک آخر او ببرد، پیشین ازو بریدن
از خاک زادهٔ وز بستان خاک مستی
لب را بشو ز شیرش، در قوت دل چریدن
تا شیرخواره باشی، دندان دل نروید
از قوت روح آید دندان دل دمیدن
میل کباب جستن، طمع شراب خوردن
اندر مزید ناید، با شیرها مزیدن
ای در هوس نشسته، وی هردو گوش بسته
پنبه ز گوش برکش، تا دانی این شنیدن
پنبه اگر نکندی، پنبهٔ دگر میفزا
ترجیع دیگر آمد، یک دم به خویش بازآ

مُطربی کَزْ وِیْ جهان شُد پُر طَرَب
رُسته زآوازش خیالاتِ عَجَب
از نَوایَش مُرغِ دلْ پَرّان شُدی
وَزْ صَدایَش هوشِ جانْ حیران شُدی
چون بَرآمَد روزگار و پیر شُد
بازِ جانْش از عَجْز پَشِّه‌گیر شُد
پُشتِ او خَم گشت هَمچون پُشتِ خُم
ابروان بر چَشمْ هَمچون پالْدُم
گشت آوازِ لَطیفِ جانْ‌فَزاش
زشت و نَزدِ کَس نَیَرزیدی به لاش
آن نَوایِ رَشکِ زُهره آمده
همچو آوازِ خَرِ پیری شُده
خود کدامین خَوش که او ناخَوش نَشُد
یا کدامین سَقْف کان مَفْرَش نَشُد
غیرِ آوازِ عزیزان در صُدور
که بُوَد از عکسِ دَمْشان نَفْخِ صور
اَنْدرونی کَنْدَرون‌ها مَست ازوست
نیستی کین هست هامانْ هست ازوست
کَهرُبایِ فکر و هر آوازْ او
لَذَّتِ اِلْهام و وَحی و رازْ او
چون که مُطرب پیرتر گشت و ضَعیف
شُد زِ بی‌کَسْبی رَهینِ یک رَغیف
گفت عُمر و مُهلَتَم دادی بَسی
لُطْف‌ها کردی خدایا با خَسی
مَعْصیت وَرْزیده‌ام هفتاد سال
باز نَگْرفتی زِ من روزی نَوال
نیست کَسبْ امروز، مِهْمانِ تواَم
چَنگ بَهرِ تو زَنَم، کانِ تواَم
چَنگ را بَرداشت و شُد اَللّه‌جو
سویِ گورستانِ یَثرِبْ آه‌گو
گفت خواهم از حَقْ ابریشم‌بَها
گَر به نیکویی پَذیرد قَلْب ها
چون که زد بسیار و گریان سَر نَهاد
چَنگْ بالین کرد و بر گوری فُتاد
خواب بُردش، مُرغِ جانْش از حَبْس رَست
چَنگ و چَنگی را رَها کرد و بِجَست
گشت آزاد از تَن و رنجِ جهان
در جهانِ ساده و صَحرایِ جان
جانِ او آن‌جا سَرایانْ ماجَرا
کَنْدَرین جا گَر بِمانْدَنْدی مرا
خوش بُدی جانم دَرین باغ و بهار
مَستِ این صَحرا و غَیبی لاله‌زار
بی‌سَر و بی‌پا سَفَر می‌کَردَمی
بی‌لب و دندانْ شِکَر می‌خوردَمی
ذِکْر و فکری فارغ از رنجِ دِماغ
کَردَمی با ساکنانِ چَرخْ لاغ
چَشم بَسته عالَمی می‌دیدَمی
وَردْ و ریحانْ بی‌کَفی می‌چیدَمی
مُرغِ آبی غَرقِ دریایِ عَسَل
عین اَیّوبی شراب و مُغْتَسَل
که بِدو اَیّوب از پا تا به فَرق
پاک شُد از رَنج‌ها چون نورِ شرق
مثنوی در حَجْم گَر بودی چو چَرخ
دَرنَگُنجیدی دَرو زین نیمْ بَرْخ
کان زمین و آسْمانِ بَسْ فَراخ
کرد از تَنگی دِلَم را شاخْ شاخ
وین جهانی کَنْدَرین خوابم نِمود
از گُشایش پَرّو بالَم را گُشود
این جهان و راهش اَرْ پیدا بُدی
کَم کسی یک لحظه‌یی آن‌جا بُدی
اَمْر می‌آمد که نه، طامِعْ مَشو
چون زِ پایَت خار بیرون شُد، بُرو
مولْ مولی می‌زَد آن‌جا جانِ او
در فَضایِ رَحمَت و اِحْسانِ او

شوی گُفتَش چند جویی دَخْل و کَشت
خود چه مانْد از عُمر، اَفْزون‌تَر گُذَشت
عاقل اَنْدر بیش و نُقْصان نَنْگرد
زان که هر دو هَمچو سَیْلی بُگْذرد
خواه صاف و خواه سَیْلِ تیره‌رو
چون نمی‌پایَد، دَمی از وِیْ مَگو
اَنْدرین عالَم هزاران جانور
می‌زیَد خوش‌عَیْش، بی‌زیر و زَبَر
شُکر می‌گوید خدا را فاخته
بر درخت و بَرگِ شبْ ناساخته
حَمْد می‌گوید خدا را عَنْدَلیب
کاِعْتِمادِ رِزْق بر توست ای مُجیب
باز دستِ شاه را کرده نَوید
از همه مُردار بُبْریده امید
هم چُنین از پَشّه گیری تا به پیل
شُد عِیالُ اللّه و حَقْ نِعْمَ الْمُعیل
این همه غَم‌ها که اَنْدر سینه‌هاست
از بُخار و گَردِ بود و بادِ ماست
این غَمانِ بیخْ‌کَن چون داسِ ماست
این چُنین شُد وان چُنان وَسواسِ ماست
دان که هر رَنجی زِ مُردن پاره‌‌یی‌ست
جُزوِ مرگ از خود بِرانْ گَر چاره‌‌یی‌ست
چون زِ جُزوِ مرگ نَتْوانی گُریخت
دان که کُلَّش بر سَرَت خواهند ریخت
جُزوِ مرگ اَرْ گشت شیرین مَر تو را
دان که شیرین می‌کُند کُل را خدا
دَردها از مرگ می‌آید رَسول
از رَسولَش رو مگردان ای فُضول
هرکِه شیرین می‌زیَد، او تَلْخ مُرد
هرکِه او تَن را پَرَستَد، جان نَبُرد
گوسفندان را زِ صَحرا می‌کَشَند
آن کِه فَربه‌تَر، مَر آن را می‌کُشَند
شب گذشت و صُبح آمد ای تَمَر
چند گیری این فَسانه‌یْ زَرْ زِ سَر؟
تو جوان بودیّ و قانِع‌تَر بُدی
زَرْ طَلَب گشتی، خود اَوَّل زَر بُدی
رَز بُدی پُر میوه، چون کاسِد شُدی؟
وَقتِ میوه پُختَنَت فاسِد شُدی؟
میوه‌اَت باید که شیرین‌تَر شود
چون رَسَنْ تابان نه واپَس‌تَر رَوَد
جُفتِ مایی، جُفتْ باید هم‌صِفَت
تا بَرآیَد کارها با مَصلَحَت
جُفت باید بر مِثالِ هَمدِگَر
در دو جُفتِ کَفْش و موزه دَرنِگَر
گَر یکی کَفش از دو تَنگ آید به پا
هر دو جُفتَش کار نایَد مَر تو را
جُفتِ دَر، یکْ خُرد وان دیگر بُزرگ؟
جُفتِ شیرِ بیشه دیدی هیچ گُرگ؟
راست نایَد بر شُتُر جُفتِ جَوال
آن یکی خالیّ و این پُر مالْ‌مال
من رَوَم سویِ قَناعَت دلْ‌قَوی
تو چرا سویِ شَناعَت می‌رَوی؟
مَردِ قانِع از سَرِ اِخْلاص و سوز
زین نَسَق می‌گفت با زن، تا به روز

شیر و گُرگ و روبَهی بَهرِ شکار
رفته بودند از طَلَب در کوهْسار
تا به پُشتِ هَمدِگَر بر صَیْدها
سخت بَر بَندند بارِ قَیدها
هر سه با هم اَنْدر آن صَحرایِ ژَرْف
صَیْدها گیرند بسیار و شِگَرْف
گَرچه زیشان شیرِ نَر را نَنگ بود
لیک کرد اِکْرام و هَمراهی نِمود
این چُنین شَهْ را زِ لشِکَر زَحمَت است
لیک هَمره شُد، جَماعَت رَحمَت است
این چُنین مَهْ را زِ اَخْتَر نَنگ‌هاست
او میانِ اَخْتَرانْ بَهرِ سَخاست
اَمرِ شاوِرْهُمْ پَیَمبَر را رَسید
گَرچه رایی نیست رایش را نَدید
در تَرازو، جو رَفیقِ زَرْ شُده‌ست
نه از آن که جو چو زَرْ جوهر شُده‌ست
روحْ قالَب را کُنون هَمره شُده‌ست
مُدّتی سگْ حارِسِ دَرگَهْ شُده‌ست
چون که رفتند این جَماعَت سویِ کوه
در رِکابِ شیرِ با فَرّ و شُکوه
گاوِ کوهیّ و بُز و خرگوشِ زَفْت
یافتند و کارِ ایشان پیش رَفت
هرکِه باشد در پِیِ شیرِ حِراب
کَم نیایَد روز و شب او را کَباب
چون زِ کُهْ در پیشه آوَرْدَندَشان
کُشته و مَجْروح و اَنْدر خونْ کَشان
گُرگ و روبَه را طَمَع بود اَنْدر آن
که رَوَد قِسْمَت به عدلِ خُسروان
عکسِ طَمْعِ هر دوشان بر شیر زد
شیر دانست آن طَمَع‌ها را سَنَد
هرکِه باشد شیرِ اسرار و امیر
او بِدانَد هرچه اندیشد ضَمیر
هین نِگَه دار ای دلِ اندیشه‌خو
دلْ زِ اندیشه‌یْ بَدی در پیشِ او
دانَد و خَر را هَمی‌رانَد خَموش
در رُخَت خندد برایِ روی‌ْپوش
شیر چون دانست آن وَسواسَشان
وا نگُفت و داشت آن دَمْ پاسَشان
لیک با خود گفت بِنْمایَم سِزا
مَر شما را ای خَسیسانِ گدا
مَر شما را بَسْ نیامَد رایِ من؟
ظَنَّتان این است در اِعْطایِ من؟
ای عُقول و رایَتان از رایِ من
از عَطاهایِ جهانْ‌آرایِ من
نَقْش با نَقّاش چِه اسْگالَد دِگَر
چون سِگالِش اوش بَخشید و خَبَر
این چُنین ظَنِّ خَسیسانه به من
مَر شما را بود نَنگانِ زَمَن؟
ظانّینْ بِاللّهِ ظَنَّ السَّوْء را
گَر نَبُرَّم، سَر بُوَد عینِ خَطا
وا رَهانَم چَرخ را از نَنگَتان
تا بِمانَد در جهان این داستان
شیر با این فکر می‌زد خنده فاش
بر تَبَسُّم‌هایِ شیر، ایمِن مَباش
مالِ دنیا شُد تَبَسُّم‌هایِ حَق
کرد ما را مَست و مَغرور و خَلَق
فقر و رَنْجوری بِهْ اَسْتَت ای سَنَد
کان تَبَسُّم دامِ خود را بَر کَند