ابوالحسن فراهانی : رباعیات
شماره ۱۲۸ - چون کوه گران نمود اصفاهانم
چون کوه گران نمود اصفاهانم خاقانی : غزلیات
غزل ۲۹۵ - سینه پر آتشم چو میغ از تو
سینه پر آتشم چو میغ از تو شاه نعمتالله ولی : قطعات
قطعه ۴۶ - مگر منعم بگوید شکر نعمت
مگر منعم بگوید شکر نعمت بیدل دهلوی : غزلیات
غزل ۸۳۳ - تو ازآن خلوت یکتا چه خبر خواهی داشت
تو ازآن خلوت یکتا چه خبر خواهی داشت آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
ایهام تناسب
به کارگیری واژه ای با حداقل دو معنی که یک معنی آن مورد نظر شاعر و پذیرفتنی است و معنی دیگر با کلمه یا کلماتی از بیت یا عبارت تناسب دارد. نکته: ایهام تناسب مجموعه ای از ایهام و مراعات نظیر است. مثال 1: چـون شبنم افتـاده بـدم پیش آفتاب مهرم به جان رسید و به عیوق بر شدم توضیح: واژه ی «مهر» ایهام تناسب دارد، چون معنی مورد نظر شاعر عشق و محبت است اما غیر از این معنی واژه ی «مهر» به معنی خورشید است که در این صورت با واژه های «عیوق و آفتاب» تناسب دارد. مثال 2: گـر هـزار اسـت بلبـل این بـاغ همـه را نغمـه و تـرانه یکی اسـت توضیح: واژه «هزار» به دو معنی است: 1- بلبل؛ 2- عدد هزار، که در این جا منظور شاعر معنی دوم است اما غیر از معنی فوق کلمه «بلبل» با کلماتی چون «باغ، نغمه و ترانه» تناسب دارد. نشاط اصفهانی : غزلیات
شماره ۵۳ - زاهد ار ره ندهد خانه ی خماری هست
زاهد ار ره ندهد خانه ی خماری هست صغیر اصفهانی : رباعیات
شماره ۲۵ - یا پیر مکن ز درگه خود دورم
یا پیر مکن ز درگه خود دورم انوری : مقطعات
شمارهٔ ۴۵۵ - در مدیح
آنی که گر بخواهی از اقبال و سروری بیدل دهلوی : غزلیات
غزل ۱۳۹۷ - از چه دعوی شمعها گردن به بالا میکشند
از چه دعوی شمعها گردن به بالا میکشند بیدل دهلوی : غزلیات
غزل ۸۴۴ - همت از هر دو جهان جست و ز دل در نگذشت
همت از هر دو جهان جست و ز دل در نگذشت آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
تمثیل
آن است که شاعر یا نویسنده به تناسب سخـن خـویش، حکایت، داستـان یا نمونه و مثالی را ذکر می کند تا از این طریق، مفاهیم و نظریات خود را به خواننده یا شنونده منتقل نماید و آنچه در این میان مهم است نتیجه تمثیل می باشد که می تواند سرمشقی برای موارد متفاوت باشد. نکته: در این داستان ها و حکایات (تمثیل ها) هر یک از حیوانات یا اشیا و جمادات نماد و نشانه چیزی هستند. آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
تضمین
آن است که شاعر یا نویسنده در میان کلام (شعر یا نثر) خود آیه، حدیث، مصراع یا بیتی را از شاعر دیگر عیناً بیاورد. نکته: اگر بیت یا مصراعی از شاعر دیگر به عنوان تضمین بیاورد معمولاً نام آن شاعر به گونه ای ذکر می شود. نکته: معمولاً عبارت تضمین شده داخل گیومه قرار می گیرد. هدف از تضمین: 1- اعتبار بخشیدن به سخن 2- خلاصه کردن مفاهیم گسترده و طولانی 3- ضمانت برای اثبات ادعا مثال: چـه زنـم چو نـای هـردم ز نـوای سـاز او دم که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را «همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی بـه پیام آشنـایی بنـوازد این نـوا را» توضیح: بیت دوم این شعر را شهریار از حافظ تضمین کرده است. رفیق اصفهانی : غزلیات
شماره ۲۳ - آن را که نیست آگهی اصلا ز سر غیب
آن را که نیست آگهی اصلا ز سر غیب آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
متناقض نما (پارادکس)
آن است که در کلام دو امر متضاد را به یک چیز نسبت بدهیم به گونه ای که ظاهراً وجود یکی نقض وجود دیگری باشد. شاعر این امر متضاد را چنان هنرمندانه به کار می برد که قابل پذیرش است. مثال: جامه اش شولای عریان است. توضیح: واژه شولا به معنی «لباس»، که برای پوشیدن بدن است و وقتی با «عریانی» همراه می شود معنی ضدیت خود را از دست می دهد. آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
اسلوب معادله
آن است که شاعر دو مصراع یک بیت را به گونه ای هنرمندانه بیان کند که در ظاهر هیچ گونه ارتباطی با یکدیگر ندارد اما وقتی به دو مصراع خوب دقت کنیم در می یابیم که مصراع دوم در حکم مصداقی برای مصراع اوّل است تا جایی که می توان جای دو مصراع را عوض کرد و میان آن ها علامت مساوی گذاشت و این ارتباط معنایی نیز بر پایه ی تشبیه استوار است. مثال 1: عیب پاکان زود بر مردم هویدا می شود موی اندر شیر خالص زود پیدا می شود مثال 2: محـرم این هوش جز بی هوش نیست مر زبـان را مشتـری جـز گـوش نیست آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
تلمیح
آن است که گوینده در ضمن کلام خویش به آیه، حدیث، داستان، واقعه تاریخی، اسطوری و افسانه ای اشاره داشته باشد. مثال: آسمـان بار امانت نتوانست کشید قـرعه فـال به نـام من دیوانه زدند توضیح: اشاره به آیه «انا عرضنا الامانه علی السموات و الارض ... » نکته: گاهی در آرایه تلمیح، آرایه مراعات نظیر هم به کار می رود. مثال: بیستون بر سر راه است، مباد از شیرین خبـری گفتـه و غمگین دل فرهاد کنید آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
ارسال المثل
اگـر گـوینده در کلام خود ضرب المثلی را آگاهانه به کار گیرد و یا کلام او بعداً ضـرب المثل شود، می گوییم دارای آرایه ارسال المثل است. مثال 1: آن دم که دل به عشق دهی خوش دمی بود در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست مثال 2: تــو نیکی میکن و در دجـــله انــداز که ایزد در بیابانــت دهـــد بــاز (همه بیت ضرب المثل است) آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
ایهام
ایهام در لغت به معنای در شک و گمان افکندن است اما در اصطلاح علم بدیع، آوردن واژه ای است با حداقل دو معنی مناسب کلام که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد و معمولاً مقصود شاعر معنی دور آن است و گاهی نیز هر دو معنی مورد نظر می باشد. نکته 1: ایهام نوعی بازی با ذهن است به گونه ای که ذهن را بر سر دوراهی قرار می دهد. نکته 2: انتخاب یکی از دو معنی ایهام در یک لحظه بر ذهن دشوار است و این امر باعث لذت بیشتر خواننده می شود. نکته 3: شرط شناخت ایهام در آن است که خواننده معانی مختلف یک واژه را بداند. مثال: حکایت لـب شیرین کلام فرهاد است شکنج طره ی لیلی مقام مجنون است توضیح: واژه «شیرین» دو معنی دارد: 1- خوشمزه و گوارا؛ 2- نام معشوقه فرهاد نشاط اصفهانی : غزلیات
شماره ۲۷۱ - ای جم از این می اگر جامی زنی
ای جم از این می اگر جامی زنی سنایی غزنوی : الباب التاسع فیالحکمة والامثال و مثالب شعراءالمدّعین ومذّمةالاطباء والمنجّمین
اندر خویش لشکری گوید
موش کز دشت در دکان افتد
شماره ۱۲۸ - چون کوه گران نمود اصفاهانم
چون کوه گران نمود اصفاهانم خاقانی : غزلیات
غزل ۲۹۵ - سینه پر آتشم چو میغ از تو
سینه پر آتشم چو میغ از تو شاه نعمتالله ولی : قطعات
قطعه ۴۶ - مگر منعم بگوید شکر نعمت
مگر منعم بگوید شکر نعمت بیدل دهلوی : غزلیات
غزل ۸۳۳ - تو ازآن خلوت یکتا چه خبر خواهی داشت
تو ازآن خلوت یکتا چه خبر خواهی داشت آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
ایهام تناسب
به کارگیری واژه ای با حداقل دو معنی که یک معنی آن مورد نظر شاعر و پذیرفتنی است و معنی دیگر با کلمه یا کلماتی از بیت یا عبارت تناسب دارد. نکته: ایهام تناسب مجموعه ای از ایهام و مراعات نظیر است. مثال 1: چـون شبنم افتـاده بـدم پیش آفتاب مهرم به جان رسید و به عیوق بر شدم توضیح: واژه ی «مهر» ایهام تناسب دارد، چون معنی مورد نظر شاعر عشق و محبت است اما غیر از این معنی واژه ی «مهر» به معنی خورشید است که در این صورت با واژه های «عیوق و آفتاب» تناسب دارد. مثال 2: گـر هـزار اسـت بلبـل این بـاغ همـه را نغمـه و تـرانه یکی اسـت توضیح: واژه «هزار» به دو معنی است: 1- بلبل؛ 2- عدد هزار، که در این جا منظور شاعر معنی دوم است اما غیر از معنی فوق کلمه «بلبل» با کلماتی چون «باغ، نغمه و ترانه» تناسب دارد. نشاط اصفهانی : غزلیات
شماره ۵۳ - زاهد ار ره ندهد خانه ی خماری هست
زاهد ار ره ندهد خانه ی خماری هست صغیر اصفهانی : رباعیات
شماره ۲۵ - یا پیر مکن ز درگه خود دورم
یا پیر مکن ز درگه خود دورم انوری : مقطعات
شمارهٔ ۴۵۵ - در مدیح
آنی که گر بخواهی از اقبال و سروری بیدل دهلوی : غزلیات
غزل ۱۳۹۷ - از چه دعوی شمعها گردن به بالا میکشند
از چه دعوی شمعها گردن به بالا میکشند بیدل دهلوی : غزلیات
غزل ۸۴۴ - همت از هر دو جهان جست و ز دل در نگذشت
همت از هر دو جهان جست و ز دل در نگذشت آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
تمثیل
آن است که شاعر یا نویسنده به تناسب سخـن خـویش، حکایت، داستـان یا نمونه و مثالی را ذکر می کند تا از این طریق، مفاهیم و نظریات خود را به خواننده یا شنونده منتقل نماید و آنچه در این میان مهم است نتیجه تمثیل می باشد که می تواند سرمشقی برای موارد متفاوت باشد. نکته: در این داستان ها و حکایات (تمثیل ها) هر یک از حیوانات یا اشیا و جمادات نماد و نشانه چیزی هستند. آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
تضمین
آن است که شاعر یا نویسنده در میان کلام (شعر یا نثر) خود آیه، حدیث، مصراع یا بیتی را از شاعر دیگر عیناً بیاورد. نکته: اگر بیت یا مصراعی از شاعر دیگر به عنوان تضمین بیاورد معمولاً نام آن شاعر به گونه ای ذکر می شود. نکته: معمولاً عبارت تضمین شده داخل گیومه قرار می گیرد. هدف از تضمین: 1- اعتبار بخشیدن به سخن 2- خلاصه کردن مفاهیم گسترده و طولانی 3- ضمانت برای اثبات ادعا مثال: چـه زنـم چو نـای هـردم ز نـوای سـاز او دم که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را «همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی بـه پیام آشنـایی بنـوازد این نـوا را» توضیح: بیت دوم این شعر را شهریار از حافظ تضمین کرده است. رفیق اصفهانی : غزلیات
شماره ۲۳ - آن را که نیست آگهی اصلا ز سر غیب
آن را که نیست آگهی اصلا ز سر غیب آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
متناقض نما (پارادکس)
آن است که در کلام دو امر متضاد را به یک چیز نسبت بدهیم به گونه ای که ظاهراً وجود یکی نقض وجود دیگری باشد. شاعر این امر متضاد را چنان هنرمندانه به کار می برد که قابل پذیرش است. مثال: جامه اش شولای عریان است. توضیح: واژه شولا به معنی «لباس»، که برای پوشیدن بدن است و وقتی با «عریانی» همراه می شود معنی ضدیت خود را از دست می دهد. آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
اسلوب معادله
آن است که شاعر دو مصراع یک بیت را به گونه ای هنرمندانه بیان کند که در ظاهر هیچ گونه ارتباطی با یکدیگر ندارد اما وقتی به دو مصراع خوب دقت کنیم در می یابیم که مصراع دوم در حکم مصداقی برای مصراع اوّل است تا جایی که می توان جای دو مصراع را عوض کرد و میان آن ها علامت مساوی گذاشت و این ارتباط معنایی نیز بر پایه ی تشبیه استوار است. مثال 1: عیب پاکان زود بر مردم هویدا می شود موی اندر شیر خالص زود پیدا می شود مثال 2: محـرم این هوش جز بی هوش نیست مر زبـان را مشتـری جـز گـوش نیست آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
تلمیح
آن است که گوینده در ضمن کلام خویش به آیه، حدیث، داستان، واقعه تاریخی، اسطوری و افسانه ای اشاره داشته باشد. مثال: آسمـان بار امانت نتوانست کشید قـرعه فـال به نـام من دیوانه زدند توضیح: اشاره به آیه «انا عرضنا الامانه علی السموات و الارض ... » نکته: گاهی در آرایه تلمیح، آرایه مراعات نظیر هم به کار می رود. مثال: بیستون بر سر راه است، مباد از شیرین خبـری گفتـه و غمگین دل فرهاد کنید آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
ارسال المثل
اگـر گـوینده در کلام خود ضرب المثلی را آگاهانه به کار گیرد و یا کلام او بعداً ضـرب المثل شود، می گوییم دارای آرایه ارسال المثل است. مثال 1: آن دم که دل به عشق دهی خوش دمی بود در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست مثال 2: تــو نیکی میکن و در دجـــله انــداز که ایزد در بیابانــت دهـــد بــاز (همه بیت ضرب المثل است) آرایه های ادبی : آرایه های معنوی
ایهام
ایهام در لغت به معنای در شک و گمان افکندن است اما در اصطلاح علم بدیع، آوردن واژه ای است با حداقل دو معنی مناسب کلام که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد و معمولاً مقصود شاعر معنی دور آن است و گاهی نیز هر دو معنی مورد نظر می باشد. نکته 1: ایهام نوعی بازی با ذهن است به گونه ای که ذهن را بر سر دوراهی قرار می دهد. نکته 2: انتخاب یکی از دو معنی ایهام در یک لحظه بر ذهن دشوار است و این امر باعث لذت بیشتر خواننده می شود. نکته 3: شرط شناخت ایهام در آن است که خواننده معانی مختلف یک واژه را بداند. مثال: حکایت لـب شیرین کلام فرهاد است شکنج طره ی لیلی مقام مجنون است توضیح: واژه «شیرین» دو معنی دارد: 1- خوشمزه و گوارا؛ 2- نام معشوقه فرهاد نشاط اصفهانی : غزلیات
شماره ۲۷۱ - ای جم از این می اگر جامی زنی
ای جم از این می اگر جامی زنی سنایی غزنوی : الباب التاسع فیالحکمة والامثال و مثالب شعراءالمدّعین ومذّمةالاطباء والمنجّمین
اندر خویش لشکری گوید
موش کز دشت در دکان افتد